Spurning mánaðarins

Maí 2026

Með spurningu mánaðarins er leitast við að svara spurningum sem komið hafa ítrekað inn á borð sviðs starfsumhverfis mannvirkjagerðar hjá Húsnæðis-, mannvirkja- og skipulagsstofnun. Fjöldi fyrirspurna varðandi mannvirkjagerð berst til Húsnæðis-, mannvirkja- og skipulagsstofnunar á ársgrunni í gegnum síma eða netfangið byggingarreglugerd@hms.is. Oft er um tiltekin stef að ræða. Eitt þeirra varðar öryggis- og lokaúttektir og reglur sem gilda um slíkar úttektir.

Eldri spurningar mánaðarins eru að finna neðst undir Spurt og svarað

Hvað eru öryggis- og lokaúttektir og hvaða reglur gilda um þær?

Ítarlega er fjallað um kröfur til öryggis- og lokaúttekta í lögum nr. 160/2010 um mannvirki og byggingarreglugerð nr. 112/2012 og Viðauka II við byggingarreglugerð.  

Í stuttu máli má þó segja að:

⦁  Framkvæmd öryggisúttektar og útgáfa vottorðs henni til staðfestingar er grundvöllur þess að hefja megi notkun mannvirkis m.t.t. eldvarna, öryggis-, aðgengis- og hollustuhátta.  

⦁  Framkvæmd lokaúttektar og útgáfa vottorðs henni til staðfestingar er endanleg staðfesting á því að mannvirkið teljist fullgert og í samræmi við lög, reglugerðir og samþykkta hönnun.  

Það er á ábyrgð byggingarstjóra eða eiganda að óska eftir slíkum úttektum þegar mannvirki telst tilbúið til úttektar. Framkvæmd úttektanna, útgáfa vottorða sem staðfesta þær og vistun gagnanna í mannvirkjaskrá HMS eru á ábyrgð leyfisveitanda hverju sinni.  

Öryggisúttekt

Öryggisúttekt er úttekt sem skal fara fram áður en mannvirki eða hluti þess er tekinn í notkun. Óheimilt er að flytja inn í mannvirki eða taka það í notkun nema það uppfylli kröfur til eldvarna, öryggis-, aðgengis- og hollustuhátta og leyfisveitandi hafi gefið út vottorð um öryggisúttekt. 

Byggingarstjóri óskar eftir úttekt fyrir hönd eiganda, en eiganda er jafnframt heimilt að óska eftir henni sjálfur. Sinni byggingarstjóri ekki skyldu sinni að kalla eftir öryggisúttekt getur leyfisveitandi boðað hana. 

Við öryggisúttekt er lagt mat á hvort mannvirkið, eða sá hluti sem taka á í notkun, sé öruggt og heilnæmt með tilliti til fyrirhugaðrar starfsemi eða notkunar. Í byggingarreglugerð nr. 112/2012 og viðauka II er ferlið útfært þannig að við úttektina skuli fara eftir stoðritum og skoðunarlistum HMS.

⦁ Úttektin felst fyrst og fremst í sjónskoðun og er almennt ekki gert ráð fyrir að skoðunarmaður framkvæmi sjálfur mælingar eða prófanir á virkni. 

⦁ Hins vegar getur hann farið fram á að slíkar athuganir séu framkvæmdar af viðeigandi iðnmeistara eða byggingarstjóra.  

Með beiðni um öryggisúttekt geta eftir atvikum þurft að fylgja ýmis gögn, t.d. staðfestingar og/eða yfirlýsingar frá hönnuðum og iðnmeisturum um:

⦁ raforkuvirki,
⦁ brunaviðvörunarkerfi,
⦁ neyðarlýsingu,
⦁ vatnsúðakerfi,
⦁ lyftu,
⦁ hitakerfi og 
⦁ loftræsingu.

Ef aðeins er ætlunin að taka hluta mannvirkis í notkun þarf að gera sérstaklega grein fyrir þeim hluta og stöðu annarra hluta mannvirkisins. Á vottorði þarf að koma skilmerkilega fram hvaða hluta mannvirkisins úttektin og vottorðið nær til. 

Athugasemdir við öryggisúttekt

Athugasemdir sem gerðar eru við öryggisúttekt eru metnar eftir alvarleika og skiptast í þrjá flokka. Nánari upplýsingar um flokkunina má finna í viðauka II við byggingarreglugerð en í stuttu máli ræður vægi athugasemda því hvernig afgreiðslu úttektarinnar er háttað.  

1. flokkur: Væg athugasemd 

⦁ Merkir að verki er ábótavant en frávik telst ekki stórvægilegt og veldur ekki hættu né telst heilsuspillandi. 

⦁ Slík athugasemd leiðir til þess að leyfisveitandi gefur út vottorð um öryggisúttekt á grundvelli skoðunarskýrslu en aðeins þegar fyrir liggur skrifleg staðfesting byggingarstjóra um að lagfæringar hafi verið gerðar. 

2. flokkur: Athugasemd

⦁ Merkir að verki er ábótavant og frávik getur valdið hættu eða verið heilsuspillandi. 

⦁ Slík athugasemd leiðir til synjunar úttektar og kröfu um endurtekningu. 

⦁ Ítrekaðar athugasemdir í flokki 2 leiða til úttektar á gæðastjórnunarkerfi. 

3. flokkur: Alvarleg athugasemd

⦁ Merkir að verki er ábótavant og frávik getur valdið alvarlegri hættu eða alvarlegu heilsutjóni. 

⦁ Slík athugasemd leiðir ávallt til synjunar úttektar og kröfu um endurtekningu.

⦁ Ítrekuð alvarleg brot geta leitt til sviptingar löggildingar eða starfsleyfis í samræmi við verklagsreglur HMS. 

Lokaúttekt

Lokaúttekt skal fara fram innan þriggja ára frá útgáfu öryggisúttektarvottorðs. Heimilt er að framkvæma öryggisúttekt og lokaúttekt samtímis.

Byggingarstjóri á að óska eftir lokaúttekt fyrir hönd eiganda en eigandi getur líka óskað eftir henni. Kalli byggingarstjóri ekki eftir lokaúttekt innan þeirra tímamarka sem gefin voru við öryggisúttekt getur leyfisveitandi boðað úttektina. 

Tilgangur lokaúttektar er víðtækari en öryggisúttektar því þá er kannað hvort mannvirkið uppfylli lög og reglugerðir og hvort það hafi verið byggt í samræmi við samþykkt hönnunargögn. Einnig er stuðst við skoðunarlista HMS, sjónskoðun og tiltekin fylgigögn.

Meðal gagna sem geta þurft að leggja fram við úttektina eru staðfestingar vegna: 

⦁ raforkuvirkja,
⦁ brunaviðvörunarkerfa,
⦁ vatnsúðakerfa,
⦁ lyfta,
⦁ hitakerfa,
⦁ loftræsingar,
⦁ handbók hússins og
⦁ uppfært yfirlit um innra eftirlit byggingarstjóra.  

Athugasemdir við lokaúttekt

1. flokkur: Væg athugasemd 

⦁ Merkir að verki er ábótavant en frávik telst minniháttar, veldur ekki hættu, telst ekki heilsuspillandi eða takmarkar aðgengi. 

⦁ Athugasemd í flokki 1 leiðir til þess að leyfisveitandi metur á grundvelli skoðunarskýrslu hvort gefið verði út lokaúttektarvottorð. Slíku mati fylgir stöðluð skýring. Sé ekki fyrir hendi stöðluð skýring ber skoðunarmanni að skrá eigin skýringu á matinu, slíkt mat er ávallt athugasemd í flokki 1. 

2. flokkur: Athugasemd

⦁ Merkir að verki er ábótavant og frávik getur valdið hættu, verið heilsuspillandi, takmarkað aðgengi eða verið í ósamræmi við aðaluppdrætti. Slík athugasemd leiðir til synjunar úttektar og kröfu um endurtekningu. Slíku mati fylgir stöðluð skýring.  

⦁ Óheimilt er að gefa út vottorð um lokaúttekt nema skoðunarskýrsla hafi borist þar sem staðfest er að úrbætur hafi farið fram. 

⦁ Ítrekaðar athugasemdir í flokki 2 leiða til úttektar á gæðastjórnunarkerfi. 

3. flokkur: Alvarleg athugasemd

⦁ Merkir að verki er ábótavant og frávik getur valdið alvarlegri hættu, alvarlegu heilsutjóni, takmarkað aðgengi eða verið í alvarlegu ósamræmi við aðaluppdrætti. 

⦁ Athugasemd í flokki 3 leiðir ávallt til synjunar úttektar og kröfu um endurtekningu. 

⦁ Óheimilt er að gefa út vottorð um lokaúttekt nema skoðunarskýrsla hafi borist þar sem staðfest er að lagfæringar hafi verið gerðar. Krefjast skal lagfæringa innan ákveðinna tímamarka. 

⦁ Komi fram alvarleg athugasemd getur HMS látið gera úttekt á stöðu og virkni gæðastjórnunarkerfis hlutaðeigandi byggingarstjóra og iðnmeistara verksins samkvæmt því sem nánar greinir í verklagsreglum stofnunarinnar.

⦁ Ítrekuð alvarleg brot geta leitt til sviptingar löggildingar eða starfsleyfis í samræmi við verklagsreglur HMS. 

Samanburður á öryggisúttekt og lokaúttekt