Spurning mánaðarins
Mars 2026
Með spurningu mánaðarins er leitast við að svara spurningum sem komið hafa ítrekað inn á borð sviðs starfsumhverfis mannvirkjagerðar hjá Húsnæðis-, mannvirkja- og skipulagsstofnun. Fjöldi fyrirspurna varðandi mannvirkjagerð berst til Húsnæðis-, mannvirkja- og skipulagsstofnunar á ársgrunni í gegnum síma eða netfangið byggingarreglugerd@hms.is. Oft er um tiltekin stef að ræða. Eitt þeirra varðar skilgreiningu á hugtakinu „almenningur“.
Eldri spurningar mánaðarins eru að finna neðst undir Spurt og svarað
Hvernig ber að túlka hugtakið „almenningur“ í byggingarreglugerð?
Í byggingarreglugerð nr. 112/2012 er víða vísað til bygginga eða mannvirkjahluta sem „almenningur hefur aðgang að“, m.a. í tengslum við kröfur um algilda hönnun og einstök tæknileg ákvæði, svo sem um frágang stiga og hvíldarpalla.
Hvernig ber að túlka hugtakið „almenningur“ í þessu samhengi? Teljast rými í íbúðarhúsnæði, svo sem stigagangar í parhúsum eða útitröppur við einbýlishús, vera rými sem almenningur hefur aðgang að? Á hugtakið einnig við um starfsfólk í byggingum þar sem atvinnustarfsemi fer fram?
Hugtakið „almenningur“
Hugtakið „almenningur“ er ekki sérstaklega skilgreint í byggingarreglugerð. Við túlkun þess þarf því að líta til samhengis ákvæðanna, markmiða reglugerðarinnar og þeirra sjónarmiða sem liggja að baki kröfum um algilda hönnun og aðgengi fyrir alla.
Almennt um markmið algildrar hönnunar
Samkvæmt 6.1.1. og 6.1.2. gr. byggingarreglugerðar er markmið algildrar hönnunar að tryggja að fólki sé ekki mismunað um aðgengi og almenna notkun bygginga á grundvelli fötlunar, skerðinga eða veikinda. Þar er lögð áhersla á að allir geti með öruggum hætti komist inn og út úr byggingum og nýtt þær, jafnvel við óvenjulegar aðstæður, svo sem í neyðartilvikum.
Í 6.1.2. gr. er sérstaklega tekið mið af fjölbreyttum hópum notenda, svo sem hjólastólanotendum, sjón- og heyrnarskertum, einstaklingum með skerta hreyfigetu eða aðra heilsutengda erfiðleika.
Þessi markmið gefa til kynna að þegar reglugerðin talar um að bygging sé „ætluð almenningi“ eða að „almenningur hafi aðgang að“ sé ekki fyrst og fremst vísað til fjölda fólks heldur til þess hvort rýmið sé ætlað ótilgreindum hópi notenda og hvort almennt sé gert ráð fyrir umferð fólks þar.
Byggingar og rými sem almenningur hefur aðgang að
Í hefðbundinni túlkun er með hugtakinu átt við mannvirki eða hluta þeirra sem eru opnir eða ætlaðir ótilteknum hópi fólks, svo sem:
⦁ verslanir og þjónustuhúsnæði,
⦁ skrifstofur þar sem almenningur sækir þjónustu,
⦁ menningar- og íþróttamannvirki,
⦁ opinberar byggingar,
⦁ samgöngumannvirki og önnur sambærileg rými.
Í slíkum byggingum er almennt gert ráð fyrir að ótilgreindur hópur fólks geti átt erindi og því þarf hönnun þeirra að taka mið af fjölbreyttum þörfum notenda. Þetta kemur m.a. fram í 6.1.3. gr. byggingarreglugerðar þar sem vísað er til bygginga sem ætlaðar eru almenningi og bygginga þar sem atvinnustarfsemi fer fram.
Einkarými í íbúðarhúsnæði
Rými sem eru hluti af hefðbundnu íbúðarhúsnæði teljast almennt ekki rými sem almenningur hefur aðgang að í skilningi byggingarreglugerðar.
Þetta á m.a. við um:
⦁ stigaganga í einbýlishúsum eða parhúsum,
⦁ útitröppur sem þjóna einungis tilteknu heimili,
⦁ önnur rými sem eru ætluð íbúum og þeirra gestum.
Þessi rými eru ekki opin ótilgreindum hópi fólks og þjóna fyrst og fremst einkaaðilum. Af þeim sökum eru sérstakar kröfur sem bundnar eru við aðgengi almennings ekki sjálfkrafa lagðar til grundvallar við hönnun slíkra rýma.
Sem dæmi má nefna ákvæði 6.4.7. gr. byggingarreglugerðar um hvíldarpalla í stigum. Þar er kveðið á um strangari kröfur þegar um er að ræða byggingar eða mannvirkjahluta sem almenningur hefur aðgang að. Slík sjónarmið eiga almennt ekki við um stigaganga í hefðbundnu íbúðarhúsnæði þar sem aðgengi er takmarkað við tiltekinn hóp notenda.
Atvinnuhúsnæði og starfsfólk
Í byggingum þar sem atvinnustarfsemi fer fram og almenningur hefur aðgang að, svo sem í verslunum eða þjónusturýmum, er almennt rétt að túlka hugtakið „almenningur“ rúmt og í ljósi markmiða algildrar hönnunar.
Viðskiptavinir teljast þar augljóslega til almennings þar sem um er að ræða ótilgreindan hóp fólks sem hefur aðgang að byggingunni.
Jafnframt ber að líta svo á að starfsfólk falli einnig undir þau sjónarmið sem liggja að baki kröfum um algilda hönnun. Ef aðgengi að vinnustað væri ekki tryggt fyrir einstaklinga með fötlun eða skerta hreyfigetu gæti það farið gegn markmiði reglugerðarinnar um aðgengi og öryggi. Því er almennt litið svo á að í atvinnuhúsnæði sem almenningur hefur aðgang að skuli kröfur um algilda hönnun taka til allra notenda rýmisins, bæði viðskiptavina og starfsfólks.
Í byggingarreglugerð er áherslan ekki á tölulegan fjölda heldur á eðli aðgangs að rýminu og hlutverk þess. Þessi túlkun er í samræmi við heildstæð markmið reglugerðarinnar um öryggi, nothæfi og aðgengi fyrir öll að mannvirkjum.