10.4.4. Kröfur til dagslýsingar í vistarverum

Leiðbeiningar

Grein 10.4.4. í byggingarreglugerð

Inngangur

Í byggingum skal ljósvistin stuðla að öryggi, heilsu og þægindum. Tryggja skal að byggingar og aðkoma þeirra hafi fullnægjandi lýsingu, sem felur í sér bæði nægilegt dagsljós og viðeigandi raflýsingu. Einnig þarf að tryggja nægilegt útsýni frá byggingum. Meta skal dagsljós, raflýsingu og útsýni í samhengi við þær athafnir og verkefni sem fyrirhugað er að fari fram í hverju rými fyrir sig og tryggja að dagsljós nýtist fyrst og fremst sem ljósgjafi í mannvirkjum.

Þegar gluggar eru endurnýjaðir skal eftir fremsta megni koma í veg fyrir að dagsljósaskilyrði versni og leitast við að bæta þau ef mögulegt er.

Krafan um dagsljós skal skoðuð í ljósi almennra heilsufarslegra áhrifa dagsljóss. Aðgangur að dagsljósi og útsýni hefur áhrif á dægursveiflu og andlega líðan einstaklinga. Magn dagsbirtu í mannvirkjum hefur jafnframt áhrif á orkunotkun raflýsingar. Góð nýting á dagsljósi dregur úr þörf fyrir raflýsingu, en getur aukið hættu á glýju og ofhitnun í mannvirkjum. Mikilvægt er að hægt sé að stýra dagsljósi og hita frá sólu. Stýringin þarf að miða að jafnvægi milli góðrar innivistar og takmarkaðrar orkunotkunar.

Skilgreiningar

Leiðbeiningar

Forsenda þess að hægt sé að nýta dagsljós sem ljósgjafa í byggingu er sú að nægjanlegt magn dagsbirtu berist að ljósopum byggingarinnar. Fjölmargir þættir geta haft áhrif á innfall dagsbirtu s.s staðsetning og stefna byggingar á lóð, val á byggingarformi, dýpt rýma innan byggingar, innra skipulag og skuggamyndun frá nálægum byggingum eða byggingarhlutum. Þessir þættir þurfa því að vera hluti af mati dagsljósaskilyrða.

Dagsljósaskilyrði eru háð vali og hönnun á stærðum ljósopa, glergerð og hugsanlegri sólafskermun. Þessar ákvarðanir hafa margþætt áhrif á virkni bygginga t.d. varðandi innivist og orkuþörf. Því þarf að skoða þessa þætti heilstætt. Sólafskermun getur nýst bæði til að takmarka hita í rýmum og til að verja gegn glýju. Mikilvægt er því að skoða virkni sólafskermunar og áhrif hennar þegar framkvæmdir eru útreikningar á orkuramma, hita- og dagsljósaskilyrðum. Einnig ber að hafa í huga að hve mikil skerðing verður á útsýni fyrir notendur bygginga.

Í byggingarreglugerð eru tvær viðurkenndar leiðir til að sýna fram á að kröfunni um nægilegt dagsljós í vistarverum sé mætt. En einnig er hægt að nýta aðrar reikniaðferðir. Þessar tvær aðferðir, nefnast hér 10% reglan og 300 lux reglan. Sé dagsljósakrafan uppfyllt með öðrum aðferðum þarf að sýna fram á sambærilegar niðurstöður fyrir dagsbirtu í rýmum.

Forsendur útreikninga fyrir 10% regluna

Fyrir minni og tiltölulega einfaldar byggingar án verulegra skuggaáhrifa má beita 10% reglunni sem valkosti í stað 300 lux reglunnar. Oft nægir að skoða fáein valin rými þar sem vafi kann að vera um aðgang að dagsljósi og fullvissa er um að önnur rými uppfylli kröfur. Fyrir valin íverurými er rýmið skilgreint, og síðan er reiknaður viðeigandi gólfflötur og ljósop glugganna. Ljósop í rýminu er reiknað sem samanlögð stærð allra ljósopa í rýminu. Ljósop hvers glugga er skilgreint sem sýnilegt gler, þ.e. heildarstærð gluggans að frádregnum karm-, og gluggakerfum. Ljósop skal síðan leiðrétt með hliðsjón til höfuðátta, aðstæðum sem takmarka aðkomu dagsljóss að gluggum ásamt gegnfararhlutfalli glersins. Þakgluggar leiðréttast sem verandi stærri en þeir í raun eru, því þakgluggar taka við mun meira dagsljósi en lóðréttir gluggar. Allir leiðréttingarstuðlar eru nánar útskýrðir í leiðbeiningum byggingarreglugerðar fyrir 10% regluna með leiðréttingum vegna umhverfisþátta.

Takmarkanir 10% reglunnar

10% reglan er takmörkum háð við að meta dagsljós í eftirfarandi tilvikum:

⦁  Rými þar sem vinnusvæði/vistarverur eru lengra en 8 m frá gluggafleti

⦁  Rými þar sem gluggar eru óheppilega staðsettir (t.d. aðeins á einni hlið)

⦁  Rými þar sem veruleg skuggaáhrif eru á hluta glugganna

Í slíkum tilvikum þarf að framkvæma nákvæmari útreikninga á dagsbirtu sem gefa réttari mynd af dreifingu dagsljós í rýminu og hvar möguleikar liggja fyrir staðsetningu vinnu- og íverusvæða.

Sjá hér leiðbeiningar byggingarreglugerðar fyrir 10% regluna:

Forsendur útreikninga fyrir 300 lux regluna

Hægt er að staðfesta dagsbirtu í rými með útreikningum á birtu frá dagsljósi, fyrir hvern klukkutíma, yfir heilt viðmiðunarár. Þessir útreikningar (300 lux reglan) byggja á evrópskum staðli, ÍST EN 17037 (Staðlaráð Íslands). Staðallinn lýsir hvernig skuli reikna út og staðfesta dagsbirtuskilyrði í rými eftir hnattstöðu. Staðallinn inniheldur einnig tillögu að lágmarksviðmiðum til að hægt sé að meta hvort nægilegt dagsljós sé til staðar í rými.

Staðfesting á að dagsbirtukrafa sé uppfyllt skal að lágmarki fara fram með útreikningum (hermun) á þeim vistarverum sem fá minnst dagsljós í byggingunni. Við slíka útreikninga þarf að taka tillit til forms og skipulags rýmisins og byggingar ásamt raunverulegs umhverfis. Ef skipulagsgögn gefa til kynna að framtíðarbyggingar muni varpa verulegum skugga á viðkomandi byggingu, skal tekið tillit til þess í útreikningum.

Í íbúðarhúsnæði er viðeigandi gólfflötur sá sami og gólfflötur viðkomandi vistarvera nema þar sem rými eru samliggjandi (opin rými), þar eru gangasvæði ekki tekin með í útreikningum. Forstofur, þvottaherbergi, geymslur og sambærileg rými eru heldur ekki tekin með í útreikningum.Í vinnurýmum er viðeigandi gólfflötur í þeim hluta rýmis þar sem unnt er að koma fyrir vinnustöðvum. Viðeigandi gólfflötur og þar með talið reikninetið, nær frá gluggaveggjum að fjarlægustu vinnustöðvum og felur í sér allt vinnusvæði (t.d. skrifborð) hverrar vinnustöðvar. Undir hallandi þökum skal einungis staðsetja reikninet þar sem lofthæð er að minnsta kosti 0,75 m.

Reikninet

Til að reikna út birtu er sett upp lárétt reikninet með reiknipunktum þar sem birta er reiknuð í hverjum punkti. Reikninetið er staðsett 0,5 m frá veggjum. Fjórir samliggjandi reiknipunktar mynda möskva. Allir möskvar ættu að vera jafnstórir og hlutfall milli stystu og lengstu hliðar ætti að vera meira en 0,7. Lengsta hlið möskva fer eftir stærð rýmis og er venjulega á bilinu 0,3–0,5 m en á ekki að fara yfir 1,0 m. Fyrir vinnurými er reikninetið staðsett í láréttu plani 0,75 m yfir gólfi. Fyrir íbúðarrými er netið í 0,10 m hæð yfir gólfi.

Skilyrðið um að ná 300 lux í að minnsta kosti 40% af viðeigandi gólffleti í að minnsta kosti helmingi dagsbirtustundanna er staðfest með því að reikna birtustyrk í öllum reiknipunktum reikninetsins fyrir allar dagsbirtustundir ársins*. Við útreikninga er stuðst við IWEC energyplus veðurgögn fyrir íslenskt viðmiðunarár (https://energyplus.net/weather-location/europe_wmo_region_6/ISL/ISL_Reykjavik.040300_IWEC). Dagsbirtustundir eru skilgreindar sem helmingur af heildarklukkustundum á ári þar sem mest dagsbirta er til staðar (4380 klst. af 8760 klst.). Til að ná viðmiðum fyrir fullnægjandi dagsljós þarf að ná 300 lx birtuviðmiðum fyrir 2190 klst.

*Ef reikniforrit bjóða ekki upp á að reikna birtu í 40% af gólffleti fyrir helming dagsbirtustunda má reikna fyrir helming gólfflatar að 40% dagsbirtustunda nái að minnsta kosti 300 lux þar til reikniforrit bjóða upp á möguleikann að reikna eins og lagt er upp með í byggingarreglugerðinni.

Endurkast yfirborðs, ljóshleypni og vekkþykkt

Við útreikning á birtu má nota eftirfarandi hámarksgildi fyrir endurkast (e. reflectance), eins og þau eru gefin upp í töflu 1:

Nota skal raungildi fyrir ljósgegnfararhlutfall glers og þykkt útveggjar þegar reiknað er fyrir byggingar. Ef að útreikningar eru gerðir á frumstigi hönnunar má styðjast við að ljóshleypni glers sé 0,75 og að þykkt veggja sé 30 cm. Útreikningar sem lagðir eru fyrir byggingafulltrúa skulu alltaf endurspegla raunveruleg gildi samkvæmt hönnun.

Tegund rýma

Í íbúðum eru mismunandi þarfir fyrir dagsljós eftir rýmum. Því er yfirleitt hægt að samþykkja að svefnherbergi hafi aðeins minni dagsbirtu ef glerflöturinn (án leiðréttinga fyrir skuggum) nemur að lágmarki 10% af viðeigandi gólffleti. Jafnframt þarf að tryggja að dagsljósmagn í öðrum vistarverum (t.d. stofum) sé að minnsta kosti í samræmi við kröfur. Þá þarf samanlagður leiðréttur glerflötur allra íverurýma að nema minnst 10% af samanlögðum gólffleti þeirra þegar 10% reglan er notuð. Fyrir 300 lux regluna gildir að vegið meðaltal allra rýma þarf að ná 300 lux yfir 40% af samanlögðu flatarmáli íverurýmanna.

Tengsl við deiliskipulag

Í sérstökum tilvikum getur reynst erfitt að uppfylla kröfur um dagsljós í öllum rýmum, t.d. vegna deiliskipulags sem kveður á um ákveðið byggingarmagn eða form húsa. Þá þarf að ræða við byggingaryfirvöld um mögulega undanþágu fyrir tiltekin rými. Í greinagerð hönnuða þarf að koma skýrt fram hverjar áskoranirnar eru í deiliskipulaginu og hvaða rými falla undir undanþágu.

Þrátt fyrir mögulega undanþágu ber alltaf að hámarka nýtingu dagsljóss í hverju rými. Þegar einstök rými fá minna dagsljós en byggingareglugerðin krefst, skal stefnt að því að heildardagsbirtustig sé viðunandi fyrir íbúðina eða atvinnuhúsnæðið sem heild. Að lokum er lagt til að við skipulagsvinnu og mótun deiliskipulags sé tekið mið af því að mögulegt verði að uppfylla kröfur byggingareglugerðarinnar um dagsljós.

Yfirlit yfir breytingar sem gerðar hafa verið á leiðbeiningunni: