Leiðbeiningar fyrir 10% regluna með leiðréttingum vegna umhverfisþátta – Ítarefni við 10.4.4. gr.

Leiðbeiningar

Ítarefni við grein 10.4.4. í byggingarreglugerð

Inngangur

Meginmarkmið þessara leiðbeininga er að tilgreina og útskýra hvernig leiðrétta skuli fyrir skyggjandi aðstæður við ákvörðun á nauðsynlegu ljósopi í samræmi við ákvæði byggingarreglugerðar um dagsljós. Leiðbeiningarnar eiga enn fremur að styðja við skipulagningu, hönnun og framkvæmd bygginga þar sem notendum er tryggt fullnægjandi dagsljós og heilnæmt sjónrænt innivistarumhverfi.
Leiðbeiningarnar eru þýddar frá Danskri útgáfu sem unnin var af Kjeld Johnsen og Anders Lumbye, við Rannsóknarstofnun byggingariðnaðarins (Statens Byggeforskningsinstitut), Álaborgarháskóla í Kaupmannahöfn(AAU), sem nú nefnist Build AAU.
Þessar leiðbeiningar útskýra hversu mikið skyggjandi umhverfi dregur úr dagsljósi frá gluggum. Takmarkað aðgengi dagsljóss er skilgreint með röð leiðréttingarstuðla sem gefa í skyn hversu stór hluti ljósopsins telst með fyrir hvern einstakan glugga.
Upplifun lýsingar í rými fer eftir mörgum öðrum þáttum en einungis hversu mikið ljós streymir í gegnum gluggarúðu. Upplifun- og lýsing rýmis batnar oft við að hafa glugga á fleiri flötum (veggjum eða lofti) og þessar leiðbeiningar taka tillit til þess með því að tilgreina leiðréttingarstuðla sem miða að því að koma til móts við betri upplifun rýmis. Að lokum gefa leiðbeiningarnar tillögur að því hvernig hægt sé að skrá allar forsendur útreikninga varðandi ákvæði um dagsljós í byggingum.
Rétt er að geta þess að með því að uppfylla forsendur leiðbeininganna til nægjanlegs dagsljóss er lágmarkskrafa uppfyllt, en það eitt og sér er ekki trygging fyrir miklum gæðum dagslýsingar í rýminu. Á hönnunarstigi bygginga er því hægt að nota nákvæmari útreikninga á dagsbirtu og taka tillit til þess hversu breytilegt dagsljós er. Ef greiningar byggjast á dagsbirtuútreikningum og mati á breytileika dagsljóss í rými er það góður grunnur til að tryggja góð dagsljósaskilyrði í rýmum bygginga.

1 Aðferðin

Hvort sem um er að ræða eina íbúð, stærri blokk eða stóra skrifstofubyggingu, þá er yfirleitt aðeins nauðsynlegt að finna tiltölulega fá krítísk rými þar sem dagsljósagreiningu ætti að framkvæma. Í þessum rýmum er gólfflatarmálið reiknað út. Ef aðstæður draga úr aðgengi dagsljós að gluggum í rýminu, skal reikna leiðréttingarstuðla fyrir hvern glugga sem gefur í skyn hversu mikið dagsljós takmarkast í gegnum viðkomandi ljósop.

Aðferðin notar einnig leiðréttingarstuðla sem taka tillit til þess að nýting og upplifun dagsljóss í rými batnar þegar dagsljós kemur inn um fleiri fleti í rýminu, t.d. í gegnum hliðarglugga og þakglugga, eða í gegnum glugga frá tveimur mismunandi útveggjum.

Heildarljósop í viðkomandi gluggum, leiðrétt fyrir allar aðstæður sem draga úr aðgengi dagsljóss og leiðrétt fyrir því að gluggar séu staðsettir á fleiri flötum, skal að minnsta kosti vera jafnt og lágmarksljósop fyrir rýmið.

1.1 Lágmarksljósop, F_LÁGM

Byggingarreglugerðin kveður á um að samanlagt ljósop glugga skuli ekki vera minna en sem svarar til 10% af gólfflatarmáli vistarvera. Ljósop glugga er reiknað sem heildarflatarmál hvers glugga að frádregnu flatarmáli ramma, karma og pósta.

Út frá gólfflatarmáli rýmisins er lágmarksljósop ákvarðað sem:

F_LÁGM = 0,1 ⋅ F_GÓLF, m² þar sem
⦁  F_LÁGM er lágmarksljósop, m²
⦁  F_GÓLF er nettó gólfflatarmál rýmisins, m²

Staðsetning glugga
Grundvallaratriði við ákvörðun á nauðsynlegu ljósopi er að gert sé ráð fyrir að byggingakroppar séu hannaðir með tilliti til nýtingar dagsljóss og útsýnis gegnum glugga. Þetta felur einnig í sér að gert er ráð fyrir hentugri staðsetningu glugga, sem tekur tillit til þess að dagsljós í gegnum hátt staðsetta glugga stuðlar venjulega að verulega meiri dagsbirtu í rýminu en dagsljós í gegnum lágt staðsetta glugga.

Þakgluggar
Þar sem þakgluggar hleypa inn verulega meira dagsljósi en lóðréttir gluggar, má reikna ljósop fyrir þakglugga með stuðlinum 1,4. Í þessu samhengi teljast gluggar með halla sem er minni en eða jafnt og 60° frá láréttum fleti sem þakglugga, en gluggar með meiri halla eru taldir lóðréttir gluggar.
Takmörkun dagsljóss í gegnum þakglugga vegna umhverfis eða útskota má reikna á sama hátt og fyrir lóðrétta glugga.

2 Leiðréttingarstuðlar

Í mörgum tilfellum eru það ekki einar heldur nokkrar aðstæður sem draga úr aðgengi dagsljóss að glugga. Leiðbeiningarnar lýsa algengustu aðstæðunum og tilgreina hlutfall ljósops sem hægt er að reikna með. Skilgreindir hafa verið leiðréttingarstuðlar fyrir eftirfarandi aðstæður:

⦁  Höfuðátt glugga, A_ÁTT
⦁  Ljósmagn sem kemst í gegnum rúðu, A_LT
⦁  Veggþykkt, A_VEGG
⦁  Umhverfi, A_UMHV
⦁  Yfirbygging fyrir ofan glugga, A_YB
⦁  Útskot við hlið glugga, A_ÚS
⦁  Föst sólafskermun, A_SÓL
⦁  Gluggar sem snúa að glergörðum, A_GLER
⦁  Djúp rými, A_DÝPT
⦁  Gluggar á fleiri flötum, A^_FF
⦁  Þakgluggar, A_ÞAK

Leiðréttingarstuðlarnir, sem gefnir eru upp í töflum og línuritum, lýsa því hversu mikið dagsljós takmarkast í ljósopi viðkomandi glugga. Fyrir hvern glugga eru leiðréttingarstuðlar metnir og margfaldaðir með glerflatarmáli ljósopsins. Leiðréttingarstuðlar eru gefnir fyrir algengustu aðstæður sem geta dregið úr aðstreymi dagsljóss. Í reynd verða til tilfelli sem ekki er hægt að lesa beint úr töflunum. Í slíkum tilfellum er nauðsynlegt að leggja mat á takmörkun dagsljóss út frá töflunum sem settar eru fram í leiðbeiningunum.

Þegar takmörkun á ljósopi er metið vegna aðstæðna sem draga úr dagsbirtu er notast við skýjaðan himinn (staðlaðan CIE himinn), sem eru vel skilgreindar, krítískar dagsljósaaðstæður. Við skýjaðan himinn kemur dagsljósið bæði frá himni og nærliggjandi landslagi og öðrum byggingum, sem geta endurkastað ljósi í átt að viðkomandi framhlið byggingar.

Til að taka tillit til aðstæðna sem draga úr aðstreymi dagsljóss til rýmisins, skal fyrir hvern glugga margfalda með öllum viðeigandi leiðréttingarstuðlum:

F_LEIÐ,i = A_ÁTT ⋅ A_LT ⋅ A_VEGG ⋅ A_UMHV ⋅ A_YB ⋅ A_ÚS ⋅ A_SÓL ⋅ A_GLER ⋅ A_DÝPT ⋅ A_FF ⋅ A_ÞAK ⋅ F_LJÓS,i

= A_LEIÐ,i ⋅ F_LJÓS,i  (m2), þar sem:

⦁  F_LEIÐ,i er ljósop fyrir glugga i, leiðrétt með öllum stuðlunum fyrir skyggjani aðstæður

⦁  F_LJÓS,i er ljósop glugga i

⦁  A^_LEIÐ,i er margfeldi allra viðeigandi leiðréttingarstuðla fyrir skyggjandi aðstæður glugga i

Heildarljósop er summa allra ljósopa í rými, leiðrétt með stuðlum fyrir viðkomandi skyggjandi aðstæður:

Til að rýmið sé metið með nægilega dagsbirtu, þarf:

2.1 Skörun á skyggjandi aðstæðum

Í mörgum tilfellum skapast fleiri aðstæður sem skyggja á dagsljósið og takmarka ljós að glugga. Því geta skyggjandi aðstæður skarast, t.d. þykkur veggur og útskot við hlið ljósops. Í slíkum tilfellum skal einungis taka tillit til annars skuggans, ekki beggja, þegar unnið er með 10% aðferðina. Þetta gerist oft í tengslum við leiðréttingu vegna þykktar gluggaveggjarins í bland við útskot við hlið glugga.

Útreikningur á heildarleiðréttingu fyrir skyggjandi aðstæður er aðeins nálgun á raunverulegum áhrifum. Í sumum tilfellum verður heildarlækkun dagsljós að glugga meiri en það sem samsvarar margfeldi viðeigandi leiðréttingarstuðla. Þegar um skörun á skuggaáhrifum er að ræða ætti því alltaf að framkvæma raunhæft mat á aðstæðum, eða einfaldlega reikna birtuna í rýminu með 300 lx aðferðinni.

2.2 Skipulag

Í hvaða átt gluggi snýr hefur mikil áhrif á það dagsljós sem kemst að ljósopinu. Alveg eins og aðfallshorn ljóssins hefur mikil áhrif á hversu mikið ljós kemst í gegnum glerið. Rými með glugga sem snýr í norður mun aldrei ná sömu birtuskilyrðum og rými með glugga sem snýr í suður. Glýja getur hins vegar myndast í rýminu með gluggann til suður, sem kallar á notkun sólafskermunar. Þegar dagsljósaaðstæður eru metnar í einstaka rýmum þarf því að meta nýtanlegt dagsljós í rýminu og samkvæmt Töflu 1 þarf gluggi til norðurs að vera 30% stærri en gluggi til suðurs til að ná sama magni af nýtanlegu dagsljósi.

2.4 Leiðrétting fyrir gerð rúðu

Ljósgegnfararhlutfall rúðu er gefið upp af framleiðanda rúðunnar eða gluggans. Ljósgegnfararhlutfall er hér skilgreint fyrir geislun hornrétt á rúðuna, og miðað er við rúðu með ljósgegnfararhlutfall 0,75. Margar rúður hafa lægra ljósgegnfararhlutfall, og því þarf að leiðrétta fyrir því í útreikningum.

Ljósgegnfararhlutfall viðkomandi rúðu LT_raun er borið saman við ljósgegnfararhlutfall viðmiðunarrúðu LT_viðmið=0,75. Út frá leiðréttingarstuðli má reikna glerið í viðkomandi glugga með leiðréttingarstuðlinum: A_LT=LT_raun/LT_viðmið.

Sýnidæmi:

Í 14 m² rými (F_gólf=14) er fyrirhugað að nota glugga með ljósopi F_LJÓS 1,64 m². Glugginn snýr í vestur (A_ÁTT = 1,03) og notuð er sólverjandi rúða með ljósgegnfararhlutfalli LT_raun=0,58. Kanna á hvort glugginn, án skyggjandi umhverfis, geri það að verkum að ljósopið samsvari að minnsta kosti 10% af viðeigandi gólfflatarmáli.

Leiðréttingarstuðullinn er reiknaður sem ALT=LTraun/LTviðmið=0,58/0,75=0,77. Glerið má því reikna með flatarmálinu: F_LEIÐ,i=A_Átt ⋅ A_LT ⋅ F_LJÓS=1,03 ⋅ 0,77 ⋅ 1,64 m² = 1,3 m²

Viðmiðið segir að ljósopið skuli vera að minnsta kosti 10% af gólfflatarmálinu: F_LÁGM = 0,1⋅F_GÓLF =0,1⋅14 m²=1,4 m²

Þar sem leiðrétta ljósopið er minna en lágmarksljósopið, uppfyllir valinn gluggi ekki viðmiðið um nægilega dagsbirtu.

Aftur á móti er hægt að reikna nauðsynlegt ljósop með valinni gerð rúðu út frá hlutfallinu milli 0,75 og ljósgegnfararhlutfalli viðkomandi rúðu, hér 0,58. Nauðsynlegt ljósop þarf þá, í stað 10% af gólfflatarmálinu, að vera: 0,75/0,58 ∙ (10/1,03) % = 12,6 % af gólfflatarmálinu, eða 0,126 ∙ 14 m² = 1,76 m²

Fyrir rúður með hærra ljósgegnfararhlutfall fyrir dagsbirtu en 0,75 má reikna ljósopið með stærra flatarmáli en því raunverulega. Fyrir glugga með tvöföldu, járnlausu gleri með ljósgegnfararhlutfall 0,84, er ljósopið reiknað sem stærra flatarmál, ákvarðað með stuðlinum A^_LT = 0,84/0,75 = 1,12 sinnum raunverulegt ljósop.

2.5 Leiðrétting vegna veggþykktar

Veggþykktin hefur mikla þýðingu fyrir innfall dagsljóss í rými, sérstaklega þegar um er að ræða minni eða mjóa glugga í þykkum útveggjum. Við ákvörðun á leiðréttingarstuðlinum er miðað við 30 cm veggþykkt og mismunandi gluggastærðir með misstóru ljósopi. Leiðréttingarstuðullinn kemur fram í Töflu 2 og meðfylgjandi línuriti. Leiðréttingin er mest fyrir litla glugga í þykkum veggjum. Taflan tekur mið af því hversu mikið dagsljós takmarkast frá glugga eða gluggahluta af ákveðinni stærð við ákveðna veggþykkt. Fyrir aðrar veggþykktir má áætla gildi út frá töflu eða línuritum. Ekki er leiðrétt fyrir veggþykktir sem eru minni en 30 cm.

Við leiðréttingu fyrir veggþykkt má meðhöndla samliggjandi glugga og gluggahluta sem einn glugga. Ef veggurinn er ekki jafn þykkur á öllum hliðum gluggans má reikna með (vegnu) meðaltali af þykktinni. Staðsetning gluggans í veggopi getur haft ákveðin áhrif á lækkun dagsbirtu í rými þar sem veggir eru þykkir, en ekki er tekið tillit til þess í töflunni.

Sýnidæmi:

Fyrir 8 m² íbúðarrými má yfirleitt gera ráð fyrir að nægjanleg dagsbirta sé fyrir hendi ef rýmið hefur glugga með 0,8 m² ljósopi í 30 cm þykkum útvegg.

Í dæminu hér hefur rýmið glugga með ljósopi F_LJÓS = 0,96 m², og veggþykktin er 50 cm. Leiðréttingarstuðullinn fyrir 0,96 m² ljósop er lesinn af töflunni eða línuritinu á ferlinum fyrir 1 m² ljósop og er A_VEGG = 0,90. Reikna má því með að leiðrétt ljósop sé:

F_LEIÐ = A_VEGG ⋅ F_LJÓS = 0,90 ⋅ 0,96 = 0,86 m²

Þar sem leiðrétt ljósop (0,86 m²) er stærra en lágmarksstærð ljósops (F_LÁGM = 0,1⋅ 8 = 0,8 m²), má gera ráð fyrir að rýmið hafi nægjanlega dagsbirtu. Hins vegar kveður byggingarreglugerð á um að lágmarksstærð ljósops í vistarverum skuli vera 1,0 m². Dæmið uppfyllir því ekki meginreglu byggingarreglugerðar um fullnægjandi dagsljós.

Í tilfellum þar sem gluggar eru mjög litlir og veggir mjög þykkir er hægt að auka ljósopið svo um munar með því að skera af hornum gluggans eins og sýnt er í mynd 1. Í þessum tilfellum er hægt að nota virka veggþykkt (dt) í stað raun veggþykktar (d) þar sem ljós hagar sér eins og rauða línan á myndinni.

2.6 Leiðrétting fyrir skyggjandi umhverfi

Oft takmarkast aðgengi dagsljós að rými vegna umhverfis sem skyggir á dagsljós, t.d. aðrar byggingar, eins og sýnt er á myndum 2 og 3. Skyggingin fer eftir hæðarhorninu frá láréttu plani að efri brún þess sem skapar skygginguna, mælt frá miðju gluggans. Takmörkun dagsljóss verður mest á neðstu hæðunum og útreikningar beinast því oft að rýmum sem þar eru staðsett.

Skyggjandi umhverfi hefur oft mismunandi hæðir og þá má nota meðalgildi sniðhornsins að þeim hlutum sem skyggja. Sniðhornið er skilgreint sem varp á lóðréttan flöt, hornrétt á rúðuna, af horninu frá lóðréttu plani í miðju gluggans að efri brún þess umhverfis sem skyggir, sbr. Mynd 2. Fyrir byggingu sem er samsíða þeirri sem verið er að reikna fyrir, er sniðhornið það sama að öllum punktum á efri brún byggingarinnar. Meðalgildi sniðhornsins er reiknað fyrir þá hluti sem skyggja innan ± 45° lárétts horns miðað við lóðréttan flöt gegnum miðju gluggans, sbr. Mynd 3. Litið er fram hjá þeim hlutum sem skyggja og eru utan þessa horns.

Takmörkun dagsljóss í rými breytist með fjarlægð frá glugga og fer að miklu leyti eftir því hversu stór hluti himins er sjáanlegur frá viðkomandi staðsetningu í rýminu. Í staðsetningu langt inni í rýminu, þar sem himininn er ekki sýnilegur, hvorki með né án skugga frá umhverfinu, upplifist takmörkun ljóss minni en í miðju rýminu, þar sem umhverfi skyggir á hluta útsýnis til himins. Á sama tíma dregur skyggjandi umhverfi úr upplifðum ljómamun milli glugga og veggjarins í kringum gluggann. Því er takmörkun ljóss oft upplifuð sem minni en hún er í raun, sérstaklega frá stöðum langt inni í rýminu.

Tafla 3 sýnir leiðréttingarstuðul fyrir rými með glugga sem snýr að byggingu. Leiðréttingarstuðullinn tekur að hluta tillit til þess að ljóslækkunin er oft upplifuð sem minni en hún er í raun, eins og lýst er hér að ofan. Miðað er við sniðhorn upp á 10° og gert er ráð fyrir að skyggjandi umhverfi hafi endurkast ljóss (e. reflectance) upp á 0,3. Taflan og línuritið sýna að fyrir sniðhorn yfir 45° er ljósop aðeins reiknað með helmingi af raunverulegu flatarmáli.

Sýnidæmi þegar útsýni þekur hluta af útsýnishorninu ± 45°:

Fyrir mótstandandi byggingu með sniðhorn Vh = 40° er leiðréttingarstuðullinn 0,53. Ef byggingin hylur einungis 30° (innan ± 45° hornsins), má meta leiðréttingarstuðulinn sem (30 × 0,53) + (60 × 1,0) / 90 = 0,84.

Sýnidæmi, misháar skyggjandi byggingar í umhverfinu:

Reikna skal skyggingaráhrif bygginga fyrir 14,0 m² rými, eins og sýnt er á Mynd 4. Lágmarksljósop er 10% af 14,0 m², þ.e. F_LÁGM = 1,4 m². Rýmið er með glugga með heildarljósopi 2,2 m², ljósgegnfararhlutfall 0,72 og veggþykkt 40 cm. Spurningin er hversu stórt leiðrétt ljósop (FLEIÐ), er þegar leiðrétt er fyrir takmörkuðu aðgengi ljóss.

Sniðhornin að byggingunum eru reiknuð út frá hæð bygginganna yfir miðju gluggans og fjarlægðinni að byggingunum, mæld hornrétt á plan framhliðarinnar/gluggans. Reiknuð sniðhornin eru sýnd á myndinni og hægt er að ákvarða meðalsniðhornið sem 33°. Tafla 3 eða meðfylgjandi línurit sýna leiðréttingarstuðul upp á 0,65. Ef engar aðrar skyggjandi aðstæður eru til staðar má reikna ljósopið, með tilliti til þeirra þátta sem draga úr dagsbirtu, svona:

F_LEIÐ = A_LT ⋅ A_UMHV ⋅ F_LJÓS = (0,72/0,75) ⋅ 0,65 ⋅ 2,2m² = 1,37 m²

Þar sem F_LEIÐ (1,46 m²) er stærra en F_LÁGM (1,4 m²), má gera ráð fyrir að rýmið hafi nægjanlega dagsbirtu.

2.7 Leiðrétting vegna yfirbyggingar fyrir ofan glugga

Yfirbygging yfir efri brún ljósops mun draga mest úr dagsbirtu rétt innan við gluggann, þar sem byrgt er fyrir stærri hluta himinsins, en minna aftast í rýminu. Þetta þýðir að efri brún veggopins jafnar að nokkru leyti muninn á birtu milli svæðisins rétt innan við gluggann og svæðisins aftast í rýminu. Þess vegna er lækkun birtunnar ekki upplifuð jafn sterkt og ef hún væri jöfn um allt rýmið.

Tafla 4 sýnir leiðréttingarstuðul fyrir yfirbyggingu yfir ljósop þegar yfirbyggingin er „óendanlega“ löng, eins og til dæmis svalir eða svalagangur.

Hæðarhornið er reiknað frá miðju viðkomandi glugga að ystu brún yfirbyggingar. Tafla 4 gildir fyrir „óendanlega“ langa yfirbyggingu, t.d. svalagang. Fyrir önnur horn má meta gildi út frá töflu eða nota meðfylgjandi línurit. Fyrir yfirbyggingu með takmarkaða lengd eru notaðir leiðréttingarstuðlar úr töflu 5.

Hér er „óendanlega“ löng yfirbygging skilgreind sem neðri brún yfirbyggingar, sem nær lengra út en sem samsvarar því að lína frá miðju glugga eða gluggahluta að útjaðri yfirbyggingar hafi horn sem séu 60° eða stærri, sbr. Mynd 6.

2.8 Leiðréttng vegna yfirbyggingar fyrir ofan glugga, takmörkuð lengd

Í mörgum tilfellum hefur yfirbygging ljósops takmarkaða lengd, ólíkt til dæmis svalagangi sem er talinn „óendanlegur“ að lengd. Hægt er að draga úr takmörkun dagsljóss frá svölum í rými sem er staðsett fyrir neðan svalirnar með því að hliðra svölunum miðað við gluggann eða gluggahlutann, eins og sýnt er á Mynd 7. Lengd yfirbyggingar ljósops má skilgreina með hornunum α og β, eins og sýnt er á myndinni. Meðhöndla má samliggjandi glugga sem einn gluggahluta með sama ljósopi.

Leiðréttingarstuðla fyrir yfirbyggingu með takmarkaðri lengd má lesa úr Töflu 5, sem sýnir leiðréttingu fyrir 4 mismunandi dýptir yfirbyggingar, gefnar upp með horninu V_OH (sjá Mynd 5). Það skal tekið fram að þrír marktækir aukastafir hafa ekkert með nákvæmni útreikninga að gera.

Tafla 5. Leiðréttingarstuðlar fyrir yfirbyggingu ljósops með takmarkaðri lengd, skilgreindir með hornunum V_OH eins og sýnt er á Mynd 5 og hornunum α og β eins og sýnt er á mynd 7. Neikvætt horn þýðir að yfirbygging ljósops er alfarið staðsett öðru megin við miðju ljósops.

2.9 Leiðrétting fyrir útskot við hlið glugga

Sérstaklega þarf að huga að útskotum þar sem tvær álmur byggingar mætast í 90° horni, því önnur álma byggingarinnar getur dregið verulega úr dagsbirtu fyrir hina álmuna, allt að 50% í versta falli. Við hönnun framhliðar og skipulag rýma við innra hornið skal taka mið af þessu minnkaða aðgengi að dagsbirtu.

Þar sem útskotið er bygging, verður takmörkun dagsbirtu aðallega á neðstu hæðunum, og útreikningum má því oft beina að rýmum sem þar eru staðsett.

Leiðréttingarstuðlar fyrir útskot öðru megin við gluggann eru sýndir í Töflu 6. Gildi töflunnar fara eftir horninu V_SF, mældu í láréttu plani frá miðju gluggans að fremri brún útskotsins, og eru reiknuð fyrir útskot með meðalendurkast upp á 0,3, að þeirri forsendu gefinni að útskotið sé „óendanlega“ hátt.

Hornið er reiknað frá miðju viðkomandi glugga að fremri brún útskots. Tafla 6 gildir fyrir „óendanlega“ hátt útskot, t.d. þegar útskot er byggingarálma hornrétt á ljósop á neðstu hæð (sjá mynd). Fyrir önnur gildi á horninu V_SF má ákvarða leiðréttingarstuðulinn með töflunni eða af meðfylgjandi línuriti. Fyrir útskot með takmarkaða hæð eru notaðir leiðréttingarstuðlar úr Töflu 7.

Fyrir útskot við hlið glugga sem hafa takmarkaða hæð, má skilgreina hæðina með horninu h, sem er mælt í lóðréttu plani frá miðju rúðunnar að efri brún útskots, sjá Mynd 9.

2.10 Leiðrétting fyrir fastar sólhlífar

Á fyrstu stigum hönnunar er oft ekki vitað hvaða eða hvort sólafskermun verði notuð í fullbúinni byggingu. Allar sólafskermanir, sem ekki er hægt að draga alveg frá rúðunni, munu draga úr aðgengi dagsljóss til rýmisins. Þess vegna er mikilvægt að gefa upp forsendur sólafskermana við mat á aðstreymi dagsljóss að rúðu. Þessar forsendur verða að vera í samræmi við þær forsendur sem notaðar eru við útreikninga á orkuramma og varmaútreikningum. Sólafskermun, sem er föst utan á byggingu og miðar að því að verja gegn beinu sólarljósi, dregur varanlega úr dagsbirtu.

Lárétt skyggni sem samanstendur af (oft hallandi) rimlum mun í skýjuðu veðri draga jafn mikið úr dagsbirtu í rými og fast, heilt yfirhengi. Því má ákvarða leiðréttingarstuðulinn á sama hátt og fyrir föst, heil yfirhengi yfir glugga.

Fastir og snúanlegir rimlar, sem eru staðsettir lóðrétt fyrir framan (að hluta eða fyrir allan) gluggann, munu draga úr dagsbirtu um að minnsta kosti 40% fyrir þann hluta gluggans sem þeir hylja, jafnvel þótt um sé að ræða þunna rimla í láréttri stöðu. Tafla 8 sýnir leiðbeinandi leiðréttingarstuðla fyrir fasta rimla sem staðsettir eru fyrir framan glugga. Línuritin sýna leiðréttingarstuðla fyrir þunna rimla með endurkasti upp á 0,2 (dökkir rimlar) og 0,8 (ljósir rimlar). Þegar rimlar eru snúanlegir má reikna takmörkun fyrir opnasta horn rimlanna.

2.11 Leiðrétting fyrir glugga sem snúa að glergörðum

Í einhverjum tilfellum eru stærri byggingar hannaðar með innbyggðum glergarði, til að skapa fleiri vinnustöðvar með aðgengi að dagsljósi í byggingu með mikla dýpt. En aðgengi að dagsljósi fyrir rými sem snúa að glergarði er verulega minna en fyrir rými sem snúa út að beru lofti með sambærilega fjarlægð og hæð nærliggjandi byggingar. Fyrir rými á neðri hæðum bygginga sem snúa að glergarði mun aðstreymi dagsljóss frá glergarðinum einum og sér sjaldan nægja til að rýmið geti talist „vel lýst“. Á meðan efri hæðirnar fá nokkuð af beinni birtu frá himni (eftir að hún fer í gegnum glerþakið), er megnið af ljósinu á neðri hæðunum endurkast ljóss frá yfirborðum í glergarði, eins og sýnt er á Mynd 10.

Ljósop í glugga sem snýr að glergarði er hægt að reikna eftir leiðréttingu af þremur þáttum:

A_LEIÐ
Leiðréttingarstuðull fyrir skyggjandi umhverfi og útskot við hlið gluggans auk mögulegrar yfirbyggingar eða annarra þátta sem draga úr aðgengi dagsljóss.
Stuðullinn er reiknaður eins og glergarðurinn væri ekki með þaki. Þannig er tekið tillit til takmarkaðs útsýnis til himins frá glugganum.

A_LT-þak
Leiðréttingarstuðull fyrir ljósgegnfararhlutfall þakflatarins. Ljósgegnfararhlutfall er skráð samkvæmt upplýsingum frá framleiðanda/birgja.
Hér er leiðrétt fyrir því að dagsbirtan minnkar við gegnumstreymi um þakflötinn.

A_ÞG
Leiðréttingarstuðull fyrir opnun vegna ramma/karm-virkis og burðarvirkis þaksins.
Hér er leiðrétt fyrir því að þessir byggingahlutar takmarka útsýni til himins.

Heildarleiðréttingarstuðullinn fyrir ljósop í gluggum sem snúa að glergarði verður því:

A_GLER = A_LEIÐ ⋅ A_LT−þak ⋅ A_ÞG

Tafla 9 sýnir dæmigerða leiðréttingarstuðla fyrir A_ÞAK. Nema annað sé sýnt fram á með gögnum, má leiðréttingin A_ÞAK fyrir gluggaramma og þakvirki til samans ekki vera hærri en 0,6.

2.12 Leiðrétting fyrir djúp rými

Í rýmum sem eru dýpri en 5-6 metrar verður oft mikill birtumunur milli svæðisins nálægt glugganum og svæðisins aftast í rýminu. Upplifun í rýminu er því sjaldan að rýmið sé vel upplýst. Upplifun ljóss í rýminu fer einnig eftir öðrum þáttum, sérstaklega breidd rýmisins, lofthæð og innréttingum. Fyrir íbúðarými með gólfflöt sem liggur lengra en 6 m frá glugga skal leiðrétta fyrir dýpt rýmis með föstum leiðréttingarstuðli A_DÝPT = 0,9

Fyrir vinnurými sem eru dýpri en 5 metrar, þarf að skilgreina vinnusvæði og tilgreina mestu fjarlægð frá gluggaframhlið að fjarlægustu vinnustöð (dýpt vinnusvæðis). Til að taka tillit til þess að birtustigið fellur hratt með aukinni fjarlægð frá gluggum, eykst stærð nauðsynlegs ljósops með aukinni dýpt vinnusvæðisins. Þetta má tjá með leiðréttingarstuðlinum A_DÝPT, sem segir til um hversu stóran hluta af raunverulegu ljósopi má reikna með. Til að gera megi ráð fyrir að nægjanleg dagsbirta sé við fjarlægustu vinnustöð, þarf ljósop, lækkað með stuðlinum fyrir djúpa vinnusvæðið, að vera að minnsta kosti 10% af gólfflatarmálinu. Stuðullinn kemur fram í töflu 10 og meðfylgjandi línuriti. Rétt er að geta þess að fólk með vinnustæði 6 - 8 m frá glugga mun oft upplifa að innivistin sé ófullnægjandi.

2.13 Leiðrétting fyrir þakglugga og glugga á fleiri flötum

Upplifun ljóss í rými, eða „hversu bjart“ rýmið er, fer meðal annars eftir dreifingu ljóssins í rýminu, þar á meðal ljómajafnleikanum í rýminu. Reynslan hefur sýnt að myrkvaðasta svæðið (með lægstum ljóma) skiptir sérstaklega máli fyrir upplifun á því hvort rýmið virðist vera þægilegt eða dimmt. Í reynd þýðir þetta að við upplifum oft rými án myrkra svæða og með háan ljómajafnleika sem bæði þægilegri og bjartari en rými með lágum ljómajafnleika.
Þakgluggar hleypa verulega meira dagsljósi inn en lóðréttir gluggar og því má reikna ljósop fyrir þakglugga með stuðlinum 1,4, sbr. Töflu 11. Gluggar með halla sem er minni en eða jafn og 60° frá láréttum fleti teljast þakgluggar, en gluggar með meiri halla eru reiknaðir sem lóðréttir gluggar.
Lækkun á dagsbirtu í gegnum þakglugga vegna umhverfis, veggþykktar eða útskots er reiknuð á sama hátt og fyrir lóðrétta glugga.

Með því að staðsetja glugga á fleiri útveggjum (eða í þaki) má oft hækka ljómajafnleikann umtalsvert. Til að taka tillit til þess má nota leiðréttingarstuðul, AFF, fyrir ljósop í rýmum sem hafa glugga á fleiri útveggjum eða þaki.

Forsenda þess að reikna með leiðréttingarstuðlinum er að rýmið sé opið eða möguleiki á útsýni gegnum það á milli glugganna. Þar að auki má aðeins nota leiðréttingarstuðulinn fyrir rými með glugga á fleiri flötum ef hlutfallið milli leiðréttra ljósopa á tveimur mismunandi flötum (milli minnsta og stærsta leiðrétta ljósops) er að minnsta kosti 0,3. Stuðullinn er 1,2 eins og kemur fram í töflu 12.

3 Skráning

Við skjölun um dagsljósaskilyrði skal útbúa yfirlit yfir „krítísk rými“, þ.e. rými þar sem strax kann að leika vafi á að viðmið um nægjanlegt dagsljós sé uppfyllt, vegna þess að aðgengi dagsljóss að gluggum rýmis er skert með einum eða fleiri þáttum.

Hvert krítískt rými ætti að merkja á grunnmynd með upplýsingum um stærð rýmisins, hugsanlega ásamt sniðmyndum sem sýna aðstæður sem draga úr aðgengi dagsbirtu að gluggum rýmisins. Á teikningunum skal tilgreina gólfflatarmál rýmisins, heildarljósopsflatarmál ásamt ljósopsflatarmáli hvers glugga.

3.1 Skráning á útreiknuðum leiðréttingarstuðlum

Merkja skal valin krítísk rými á teikningu með norðurör sem sýnir viðeigandi skyggjandi umhverfi sem nýtist í útreikningana.
Fyrir hvern glugga í krítísku rými skal reikna heildarleiðréttingarstuðull A_LEIÐ (margfeldi allra viðeigandi leiðréttingarstuðla fyrir hvern glugga), til að ákvarða með hversu stóru ljósopi er hægt að reikna hvern glugga, F_LEIÐ,i = A_G,leiðr ⋅ F_Gluggi,i (m²). Yfirleitt eiga aðeins fáir leiðréttingarstuðlar við fyrir hvern glugga. Fyrir þá ætti skjalagerðin að tilgreina gögn eins og lýst er hér á eftir fyrir hvern stuðul.

Leiðrétting fyrir gerð rúðu, A_LT

⦁  Ljósgegnfararhlutfall rúðunnar
⦁  Leiðréttingarstuðull

Þykkt útveggjar við glugga, A_VEGG

⦁  Þykkt veggjar, m
⦁  Gluggaflatarmál, m²
⦁  Ljósopsflatarmál, m²
⦁  Leiðréttingarstuðull

Skyggjandi umhverfi, A_UMHV

⦁  Fjarlægð að byggingu á móti eða því sem skyggir, m
⦁  Hæð þess sem skyggir yfir miðju glugga, m
⦁  Meðalsniðhorn, °
⦁  Leiðréttingarstuðull

Skygging frá yfirbyggingu, A_YB

⦁  Dýpt yfirbyggingar yfir ljósopi, m
⦁  Lóðrétt fjarlægð frá miðju glugga að ytri brún yfirbyggingar, m
⦁  Horn V_OH að yfirbyggingu, sbr. mynd 5, °
⦁  Útfærsla yfirbyggingar, hornin α og β, sbr. mynd 7, °
⦁  Leiðréttingarstuðull

Skygging frá útskoti við hlið glugga, A_ÚS

⦁  Dýpt útskots við hlið glugga, m
⦁  Lárétt fjarlægð frá miðju glugga að útskoti, m
⦁  Horn V_SF að útskoti, sbr. mynd 8, °
⦁  Hæð útskots yfir miðju glugga, m
⦁  Horn h frá miðju glugga að efri brún útskots, sbr. mynd 9, °
⦁  Leiðréttingarstuðull

Skuggavarp frá föstum sólarafskermunum, A_SÓL

⦁  Lýsing á sólafskermun og mögulegri stýringu
⦁  Fyrir rimla: halli rimla,
⦁  Endurkast rimla
⦁  Leiðréttingarstuðull

Leiðrétting fyrir gler í gluggum sem snúa að glergarði, A_GLER

⦁  Leiðréttingarstuðull fyrir umhverfi sem minnkar aðgengi dagsljóss, ALEIÐ reiknaður sem margfeldi allra skuggaþátta
⦁  Ljósgegnfararhlutfall glerhluta glerþaks, ALT−þak
⦁  Leiðréttingarstuðull fyrir minnkað útsýni til himins vegna þakvirkis, AÞG, sbr. töflu 9
⦁  Leiðréttingarstuðull

Leiðrétting fyrir mikla dýpt rýmis, A_DÝPT

⦁  Lýsing á dýpt vinnusvæðis, þ.m.t. fjarlægð frá glugga, sbr. töflu 10, m
⦁  Leiðréttingarstuðull

Leiðrétting fyrir glugga á fleiri flötum, A_FF

⦁  Ljósopsflatarmál glugga á tveimur mismunandi flötum (veggjum og/eða þaki), m²
⦁  Leiðréttingarstuðull

Leiðrétting fyrir glerí þakgluggum, A_ÞAK

⦁  Flatarmál ljósops þakglugga, m²
⦁  Leiðréttingarstuðull

Þegar mörg krítísk rými eru í byggingunni skal skrá gögnin á frambærilegan máta með skráningu á hverju rými og glugga eins og fram kemur í töflu 13.

Heimildir

Kjeld Johnsen og Anders Lumbye. Bygningsreglementets vejledning om korrektioner til 10 pct.-reglen for dagslys. Sótt 30. október 2025 af https://www.bygningsreglementet.dk/media/akxpf4xm/vejl-edning-dagslys-10-pct-regel-tbst_110119-a.pdf.

Yfirlit yfir breytingar sem gerðar hafa verið á leiðbeiningunni: