9.4.6. Sjálfvirk slökkvikerfi

Leiðbeiningar

Inngangur

Samkvæmt 9.2.1. gr. byggingarreglugerðar eru meginreglur ávallt ófrávíkjanlegar en viðmiðunarreglur eru frávíkjanlegar með tækniskiptum eða brunahönnun enda sé sýnt fram á að brunaöryggi sé ekki skert og uppfyllt séu meginmarkmið reglugerðarinnar og meginreglur þeirra ákvæða sem vikið er frá.

Í þessum leiðbeiningum eru settar fram almennar viðmiðanir sem Húsnæðis‐ og mannvirkjastofnun telur að uppfylli ofangreindar meginreglur. Notkun þeirra í hverju tilfelli er á ábyrgð húseiganda eða viðkomandi hönnuðar eftir því sem við á. Leiðbeiningarnar koma ekki í veg fyrir að aðrar lausnir séu valdar enda séu þær rökstuddar af viðkomandi hönnuðum með fullnægjandi hætti.

Meginreglur

Skv. meginreglu skal setja sjálfvirkan búnað til að slökkva eld þar sem það er nauðsynlegt til að tryggja öryggi lífs, umhverfis og eigna. Sjálfvirk slökkvikerfi í mannvirkjum skulu þannig útfærð að þau geti slökkt eða takmarkað eld í mannvirkinu í viðunandi langan tíma. Þau skulu geta farið í gang innan nægjanlega skamms tíma og með nægu öryggi til að uppfylla kröfur. Þegar talað er um sjálfvirkan búnað til að slökkva eld þá er almennt verið að tala um sjálfvirk vatnsúðakerfi en jafnframt eru til sjálfvirk slökkvikerfi með ýmsum öðrum slökkvimiðlum eins og t.d. gasi eða froðu. Þegar slökkvikerfi eru hönnuð skv. viðurkenndum stöðlum, sem fjallað verður um hér á eftir, má líta svo á að meginreglur um öryggi, almenna virkni og virkjunartíma séu uppfylltar.

Í meginreglunni segir að kerfin skulu vera varin gegn því að eldur geri þau óvirk. Í flestum tilfellum þarf stjórnbúnaður kerfisins að vera staðsettur í sér rými sem er sérstakt brunahólf og er því varinn gegn bruna í því brunahólfi sem slökkvikerfið er að verja. Jafnframt er mikilvægt að lagnaefni og búnaður sem er innan þess brunahólfs sem verið er að verja sé valið þannig að eldur geri kerfið ekki óvirkt, en hönnunarstaðlar skilgreina almennt hvaða efni má nota t.d. í lagnir. Á þessu eru undantekningar t.d. lítil gasslökkvikerfi en þá er í einhverjum tilfellum afhleypibúnaður og slíkt innan rýmisins sem verið er að verja enda kerfið með þannig virkni að það á að slökkva eld áður en hann nær því stigi að geta haft áhrif á búnaðinn. Almennt gildir að tæknibúnaður eins og sjálfvirk slökkvikerfi sem ætlaður er til brunavarna sé þannig hannaður og gerður að hann haldi virkni sinni í nauðsynlegan tíma. Því þarf að tryggja aðgengi að vatni, rafmagni eða öðru sem við á til að búnaðurinn virki á fullnægjandi hátt. Virkni búnaðarins skal vera trygg þegar rafmagn er á byggingunni og hafa skal viðeigandi varnir gegn rafmagnsleysi. Þetta þarf að skoða sérstaklega þegar virkni kerfisins er háð rafmagni t.d. þegar rafknúin dæla er við vatnsúðakerfi, varðandi nánari útfærslur og kröfur er vísað til hönnunarstaðla fyrir viðkomandi slökkvikerfi. Viðhald og eftirlit með slökkvikerfum skiptir mjög miklu mál svo hægt sé að treysta á virkni þeirra. En í 9.1.1. gr. byggingarreglugerðar kemur fram að byggingar og önnur mannvirki skulu þannig hönnuð og byggð að öryggi fólks, dýra, umhverfis, menningarverðmæta og eigna gagnvart bruna sé ávallt tryggt. Janframt að þessu öryggi skal viðhaldið allan þann tíma sem mannvirkið stendur. Tæknibúnaður eins og t.d. vatnsúðakerfi eru þekkt fyrir áreiðanleika en viðhald og eftirlit skv. þeim stöðlum sem gilda um viðkomandi kerfi eru grunnurinn að þeim áreiðanleika. Húseigendum er skylt að viðhalda kerfunum og í brunahönnun skal fara fram á viðhald og vísa til viðeigandi staðla sem gilda á hverjum tíma. En þessar kröfur eru aðeins mismunandi eftir slökkvikerfum. Gerðir skulu þjónustusamningar við viðurkennda aðila um viðhald og eftirlit. Í sumum tilfellum er um aðskilda aðila að ræða t.d. þjónustusamningur um dælur og annar fyrir kerfið sjálft en auk þess getur verið leitað út fyrir raðir þjónustuaðila við stærri viðhaldsverkefni. Sé leitað til aðila fyrir stærri þjónustuverkefni sem ekki hefur starfsleyfi þarf engu að síður að fara fram úttekt af hálfu aðila með gilt starfsleyfi áður en kerfið er tekið í notkun að nýju. Við lokaúttektir og í almennu eldvarnareftirliti skal eldvarnareftirlit kanna hvort þjónustusamningar séu til staðar og hvort virkni slökkvikerfa sé staðfest. Sjá einnig lög um brunavarnir 75/2000 og reglugerð um eldvarnir og eldvarnareftirlit 723/2017.

Viðmiðunarreglur

1. Sjálfvirk vatnsúðakerfi skulu vera í mannvirkjum skv. því sem tilgreint er í töflu 9.03.

Sjálfvirk vatnsúðakerfi skulu vera í mannvirkjum skv. því sem tilgreint er í töflu 9.03. Stærðarmörk sem koma fram í töflunni vísa til heildarstærðar mannvirkis en ef mannvirkinu er skipt niður í meginbrunahólf er heimilt að miða við hámarksstærð meginbrunahólfs. Þó þarf að hafa í huga takmarkanir á brunaálagi sbr. gr. 9.6.12.

Dæmi: Iðnaðarhúsnæði á einni hæð er 6000 m² í heildina en er skipt í þrjú meginbrunahólf með EI90 veggjum þannig að hvert fyrir sig er ekki stærra en 2000 m². Þar með er ekki krafa um vatnsúðakerfi í húsinu skv. töflu 9.03. Fyrirhuguð starfsemi í einu meginbrunahólfinu er lagerstarfsemi með brunaálag yfir 800 MJ/m², en í hinum meginbrunahólfunum er brunaálag undir 800 MJ/m². Þegar gr. 9.6.12 er skoðuð má sjá að viðmiðunarkrafa er um vatnsúðakerfi í lagerhlutanum.

Tafla hér á eftir skýrir nánar kröfur fyrir bílgeymslur.

Tafla 1: Krafa um vatnsúðakerfi í bílgeymslum.

Heimilt er að líta á loft við yfirborð jarðar ef takmörkuð uppbygging er ofan á bílageymslunni, t.d. vaxtarlag og gróðurþekja. Ef mannvirki er byggt ofan á bílageymslunni skal líta á loft sem undir yfirborði jarðar. Líta má á gólf yfir yfirborði jarðar ef a.m.k. tvær hliðar bílgeymslunnar eða hálft ummálið er alveg upp úr jörð. Sömu kröfur gilda fyrir bílgeymslur hvort sem þær eru skilgreindar í notkunarflokkum 1 eða 2.

Skv. töflu 9.03 í byggingarreglugerð er krafa um vatnsúðakerfi á leiksviðum yfir 100 m², hafa þarf í huga kröfur staðla um að svæði sem varin eru með vatnsúðakerfi séu aðskilin frá öðrum svæðum og mögulega þarf þá kerfið að ná til stærra svæðis en eingöngu sviðsins.

Krafa er um vatnsúðakerfi í verslunum > 2000 m² á einni hæð og yfir 1000 m² á tveimur hæðum eða fleiri. Stærðarmörk sem koma fram í töflu 9.03 vísa til heildarstærðar mannvirkis en ef mannvirkinu er skipt niður í meginbrunahólf er heimilt að miða við hámarksstærð meginbrunahólfs. Þó þarf að hafa í huga takmarkanir á brunaálagi sbr. gr. 9.6.12.

Ekki er viðmiðunarkrafa um vatnsúðakerfi í notkunarflokkum 3 og 4, þ.e. íbúðarhúsnæði og hótelum. Krafa um vatnsúðakerfi getur þó komið til vegna annarra greina reglugerðarinnar s.s. vegna vegalengda ganga eða stærða meginbrunahólfa.

Skv. töflunni er krafa um vatnsúðakerfi í sjúkrahúsum og stofnunum fyrir aldraða og fatlaða. Hér er ekki átt við íbúðarhúsnæði fyrir aldraða og fatlaða. Mörk milli þess hvort um stofnun eða íbúðarhúsnæði er að ræða ræðst af skilgreiningu á notkunarflokki sem skilgreindur er í brunahönnun.

Skv. töflunni er krafa um vatnsúðakerfi í lokuðum deildum sjúkrahúsa, t.d. geðdeildir þar sem fólk er lokað inni.

Ef vikið er frá viðmiðum í töflu 9.03 skal meðhöndla frávik í brunahönnun viðkomandi mannvirkis. Sjá leiðbeiningar 9.2.3.

2. Í byggingum þar sem krafist er sjálfvirks vatnsúðakerfis kann að þurfa að setja upp annars konar slökkvikerfi í hluta mannvirkis ef starfsemi er með þeim hætti að ekki megi nota vatn sem slökkvimiðil.

Þetta getur m.a. átt við þar sem notkun á vatni getur skapað hættu t.d. vegna háspennu eða þar sem brunaálag eða stöflunarfyrirkomulag er með þeim hætti að skilyrði staðla vatnsúðakerfa eru ekki uppfyllt. Takmörkun á notkun vatnsúðakerfa er skilgreind í viðkomandi hönnunarstaðli t.d. ÍST EN 12845. Jafnframt getur þurft að nota annarskonar slökkvikerfi vegna eignaverndarsjónarmiða eða rekstraröryggis t.d. gasslökkvikerfi í tölvuskáparými eða eitthvað slíkt þar sem vatn er talið valda of miklu tjóni.

Byggingarreglugerð krefst í sumum tilfellum sjálfvirks slökkvikerfis yfir eldunaraðstöðu sjá t.d. gr. 9.6.23 viðmiðunarreglu 9. Í þeim tilfellum kemur það slökkvikerfi í stað vatnsúðakerfis á viðkomandi skuggasvæði sem myndast undir útsogsháf eldhúss.

3. Sjálfvirk vatnsúðakerfi skulu hönnuð og þeim viðhaldið í samræmi við staðalinn ÍST EN 12845 og ÍST EN 12259 eða aðra staðla sem Húsnæðis- og mannvirkjastofnun viðurkennir.

Í viðmiðunarreglum byggingarreglugerðar er vísað til evrópustaðla ÍST EN 12845 og ÍST EN 12259 sem almennt skal hanna vatnsúðakerfi eftir. Jafnframt er vísað til þess að hanna megi skv. öðrum stöðlum sem Húsnæðis- og mannvirkjastofnun viðurkennir, en oft geta komið upp aðstæður þar sem evrópustaðlar taka ekki á sérstökum aðstæðum eða aðrir staðlar eru hentugri. Húsnæðis- og mannvirkjastofnun viðurkennir notkun á NFPA 13. Þegar notast er við NFPA staðla þarf að fylgja öllum þeim undirstöðlum og kröfum sem gerðar eru í hönnunarstaðlinum, frávik frá þeim þarf að meðhöndla eins og önnur frávik frá hönnunarstöðlum.

Í einhverjum tilfellum er farið fram á forvirk (e. pre-action) eða opin (e. deluge) vatnsúðakerfi í brunahönnun, sem getur verið vegna aðstæðna í mannvirkjum eða vegna þarfa húseiganda. Hönnunin fylgir stöðlunum en auka ákvæði í stöðlunum geta svo átt við forvirk eða opin kerfi.

Ef hannað er skv. öðrum viðurkenndum stöðlum en nefndir eru hér að ofan skal hönnuður staðfesta að öryggi sé sambærilegt eða betra og fyrir kerfi hannað skv. fyrrgreindum evrópustöðlum og afla skal formlegs samþykkis HMS.

Ef vikið er frá einhverjum ákvæða staðla í hönnun vatnsúðakerfa þá skal gera grein fyrir frávikum í brunahönnun viðkomandi mannvirkis. Sjá leiðbeiningar 9.2.3.

Viðhald og eftirlit með vatnsúðakerfum skal vera í samræmi við ÍST EN 12845, ath. að um lágmarkskröfur er að ræða og viðbótarkröfur geta komið til ef hannað er eftir öðrum stöðlum eða ef um sérhæfð kerfi er að ræða sem krefjast aukins viðhalds eða eftirlits í samræmi við staðla sem um kerfið gildir eða kröfur/leiðbeiningar framleiðanda kerfa eða búnaðar.

4. Þokukerfi skal hanna í samræmi við leiðbeiningar sem Húsnæðis- og mannvirkjastofnun gefur út.

Þokukerfi eða misturkerfi byggir eingöngu á vatni sem slökkvimiðli en það myndar fínan vatnsúða sem hefur mikinn kælimátt og verkar til kælingar. Vatnsúðinn gufar upp nærri brunasvæðinu og annaðhvort kælir yfirborðið sem brennur og hindrar þannig myndun brennanlegra gasa frá brennanlegu efni eða kælir logana sem myndast. Vatnsúði hindrar jafnframt hitageislun og getur þannig komið í veg fyrir útbreiðslu elds og varið eldsmat og fólk í nágrenni við brunasvæðið.

Þróun hefur orðið í misturkerfum síðustu ár og áratugi. Eldri misturkerfi byggðu á því að fínn vatnsúði var búinn til með því að sprauta vatni undir mjög háum þrýstingi í gegnum þröng göt á úðastútum. Í dag er búið að þróa úðastúta sem búa til fínan úða án þess að það þurfi svo mikinn þrýsting til, en háþrýstu kerfin eru þó enn notuð og hafa ákveðna kosti umfram lágþrýstu kerfin í sumum aðstæðum. Í mörgum tilfellum gera framleiðendur kerfanna sérstakar kröfur til hönnuða sem hanna kerfin og oftast er hönnun háþrýstra kerfa á hendi framleiðanda.

Hanna skal þokukerfi skv. ÍST EN 14972-1 og hönnunarleiðbeiningum framleiðanda (e. DIOM: design, installation, operation, maintainance). Búnaður skal uppfylla ÍST EN 17450. Húsnæðis- og mannvirkjastofnun hefur jafnframt viðurkennt notkun á NFPA 750.

Ef vikið er frá einhverjum ákvæða staðla í hönnun þokukerfa þá skal gera grein fyrir frávikum í brunahönnun viðkomandi mannvirkis. Sjá leiðbeiningar 9.2.3.

Viðhald og eftirlit með þokukerfum skal vera í samræmi við viðkomandi hönnunarstaðal og kröfur/leiðbeiningar framleiðanda (e. DIOM: design, installation, operation, maintainance).

5. Í íbúðarhúsum skal nota hraðvirka úðastúta þegar hannað er samkvæmt ÍST EN 12845. Heimilt er að nota staðalinn ÍST EN 16925 við gerð vatnsúðakerfa í íbúðarhúsnæði í notkunarflokki 3, hótelherbergjum í notkunarflokki 4 og sjúkrarýmum í notkunarflokki 5 að því skilyrði uppfylltu að hótelherbergi og sjúkrarými séu sér brunahólf.
6. Heimilt er að vatnsúðakerfi fyrir notkunarflokk 6 séu gerð í samræmi við ÍST EN 12845 eða í samræmi við ÍST EN 16925.

Heimilt er að nota íbúðakerfastaðalinn ÍST EN 16925 við gerð vatnsúðakerfa í íbúðarhúsnæði í notkunarflokki 3, hótelherbergjum í notkunarflokki 4 og sjúkrarýmum í notkunarflokki 5 að því skilyrði uppfylltu að hótelherbergi og sjúkrarými séu sér brunahólf. Þó þarf að gæta að því að skilyrði staðalsins séu uppfyllt varðandi hámarkshæð og hámarksstærðir húsa sem nota má þess konar kerfi í. Mælt er með því að lágmarks vatnsmagn fyrir úðakerfi í hönnunarforsendum staðalsins í töflu 2 séu a.m.k. 4,1 mm/mín fyrir Type 3 sem eru hjúkrunarheimili og minni hótel/gistihús. Að öðru leyti er mælt með notkun staðalsins með þeim takmörkunum sem fram í honum koma.

Ef vikið er frá einhverjum ákvæða staðla í hönnun kerfa þá skal gera grein fyrir frávikum í brunahönnun viðkomandi mannvirkis. Sjá leiðbeiningar 9.2.3.

Viðhald og eftirlit með íbúðaslökkvikerfum skal vera í samræmi við ÍST EN 16925 og kröfur/leiðbeiningar framleiðanda (e. DIOM: design, installation, operation, maintainance).

7. Slökkvikerfi í eldhúsháfa og slökkvikerfi sem nota aðrar gerðir slökkvimiðla skulu gerð í samræmi við leiðbeiningar Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar.

Varðandi útfærslu slökkvikerfa í eldhúsháfa er vísað til leiðbeininga 6.048 Slökkvikerfi í eldhúsháfa.

Gasslökkvikerfi skulu uppfylla kröfur skv. ÍST EN 12094-1.

Við hönnun froðuslökkvikerfa og val á slökkvimiðli skal hafa í huga umhverfiskröfur og kröfur um notkun efna skv. gildandi lögum og reglugerðum á Íslandi.

Ef notuð eru annarskonar kerfi eða kerfi skv. öðrum stöðlum skal gera grein fyrir þeim í brunahönnun viðkomandi mannvirkis.

Ef vikið er frá einhverjum ákvæða staðla í hönnun slökkvikerfa þá skal gera grein fyrir frávikum í brunahönnun viðkomandi mannvirkis. Sjá leiðbeiningar 9.2.3.

Viðhald og eftirlit með slökkvikerfum skal vera í samræmi við viðkomandi hönnunarstaðal og kröfur/leiðbeiningar framleiðanda (e. DIOM: design, installation, operation, maintainance).

8. Byggingarfulltrúi getur óskað eftir staðfestingu frá Húsnæðis- og mannvirkjastofnun um áhættuflokk sjálfvirkra slökkvikerfa.

Skilgreina skal áhættuflokkun kerfis í hönnunargögnum viðeigandi mannvirkis. Slökkviliðsstjóri/byggingarfulltrúi getur óskað eftir staðfestingu HMS á skilgreiningu hönnuðar á áhættuflokki slökkvikerfis.

Heimildaskrá

[1] Byggingarreglugerð 112/2012 með áorðnum breytingum.

[2] Lög um brunavarnir 75/2000.

[3] Reglugerð um eigið eldvarnareftirlit nr. 723/2017 með áorðnum breytingum.

[4] ÍST EN 12845. Fixed firefighting systems. Automatic sprinkler systems. Design, installation and maintenance.

[5] ÍST EN 12259. Fixed firefighting systems - Components for sprinkler and water spray systems.

[6] Leiðbeiningar 9.2.3. Greinargerð og sannprófun lausna

[7] ÍST EN 14972-1. Fixed firefighting systems - Water mist systems - Part 1: Design, installation, inspection and maintenance

[8] ÍST EN 17450. Fixed firefighting systems. Water mist components.

[9] NFPA 750: Standard on Water Mist Fire Protection Systems Water mist fire protection systems extinguish fires by displacing oxygen through water vapor, cooling the flames and reducing radiant heat. NFPA 750 details general requirements, along with provisions for all types of water mist systems, components, and hardware.

[10] ÍST EN 16925. Fixed firefighting systems. Automatic residential sprinkler systems. Design, installation and maintenance.

[11] Leiðbeiningar 6.048 Slökkvikerfi í eldhúsháfa

[12] EN 12094 - Fixed firefighting systems. Components for gas extinguishing systems.

Yfirlit yfir breytingar sem gerðar hafa verið á leiðbeiningunni:

Útgáfa	Lýsing á breytingu:	Dags.
1.0	Á ekki við	27.8.2025