9.8.6. gr. Brunavarnar- og flóttalyftur

Leiðbeiningar

Grein 9.8.6. í byggingarreglugerð

Inngangur

Samkvæmt 9.2.1. gr. byggingarreglugerðar eru meginreglur ávallt ófrávíkjanlegar en viðmiðunarreglur eru frávíkjanlegar með tækniskiptum eða brunahönnun enda sé sýnt fram á að brunaöryggi sé ekki skert og uppfyllt séu meginmarkmið reglugerðarinnar og meginreglur þeirra ákvæða sem vikið er frá.
Í þessum leiðbeiningum eru settar fram almennar viðmiðanir sem Húsnæðis‐ og mannvirkjastofnun telur að uppfylli ofangreindar meginreglur. Notkun þeirra í hverju tilfelli er á ábyrgð húseiganda eða viðkomandi hönnuðar eftir því sem við á. Leiðbeiningarnar koma ekki í veg fyrir að aðrar lausnir séu valdar enda séu þær rökstuddar af viðkomandi hönnuðum með fullnægjandi hætti.

Skilgreiningar

Lyftustokkur: Sá hluti sem hýsir lyftu frá botni til topps, sjá nr. 1 á næstu mynd.

Brunavarnalyftur/slökkviliðslyftur/björgunarlyftur: Ætlaðar slökkviliði til flutnings á mannskap og tækjabúnaði nær bruna, til slökkvistarfa, sjá nr. 2 á næstu mynd.

Flóttalyftur: Ætlaðar til notkunar við rýmingu bygginga.

Björgunarlyfta: Ætluð slökkviliði eða sér þjálfuðum einstaklingum til björgunar á einstaklingum með hreyfiskerðingu.

Stærðir á lyftuklefa: Lengd, breidd, hæð, opnun og burðargeta.

Reyklúga:  Lúga ætluð til reyklosunar á lyftustokk eða öruggu svæði.

Yfirþrýstingur: Yfirþrýstingur í reyklausu rými minnkar líkur á að reykur streymir inn í rýmið þegar opnað er á milli rýma.

Frárennsli/Dæla (dælugeta): Losun á vatni í botni lyftustokks.

Forritun lyftu: Hegðun lyftu við mismunandi tímabil neyðarástands.

Flutningsgeta lyftu: Magn af fólki sem lyfta er talin geta flutt á tímaeiningu.

Stigahús: Brunahólfað rými fyrir stiga, sjá nr. 3 á næstu mynd.

Brunastúkur framan við lyftur: Stúkur þurfa að rúma notendur, almennt miðað við að fólk bundið við hjólastól sé um 1%. Stúkur mynda örugg biðsvæði fyrir lyftunotendur sem og verja lyftu fyrir reyk. Sjá nr. 4 á næstu mynd.

Óöruggt svæði: Þau rými byggingar sem rýma skal frá og eru ekki hluti af öruggum biðsvæðum, sjá nr. 5 á næstu mynd.

Flóttaleið frá lyftu: Það svæði sem skilgreint er á útgangshæð lyftu og telst til öruggra rýma. Sjá nr. 6 á næstu mynd. Frá flóttalyftu skal liggja örugg flóttaleið beint út.

Örugg biðsvæði lyftu: Þau svæði sem gert er ráð fyrir að einstaklingar bíði eftir lyftu á.

Aðkomuhæð lyftu: Sú hæð sem gert er ráð fyrir að slökkvilið nálgist lyftur frá.

Frágengishæð lyftu: Sú hæð sem lagt er upp með að fólki sé hleypt út á m.t.t. rýmingaráætlunar, sjá nr. 6 á næstu mynd.

Straumfæðing lyftubúnaðs: Brunavarðir kaplar sem fæða lyftu og tengdan öryggisbúnað raforku.

Almennt

Brunavarnarlyftur
Skv. meginreglu skulu brunavarnarlyftur vera til staðar í byggingum sem eru yfir 23m og því skilgreindar sem háhýsi skv. byggingarreglugerð eða hærri en átta hæðir. Skv. viðmiðunarreglum skulu tvær brunavarnarlyftur vera að jafnaði í húsum sem eru háhýsi og með grunnflöt stærri en 900m² eða að jafnaði þeim húsum sem eru yfir 15 hæðir. Brunavarnarlyftur eru hugsaðar fyrir slökkvilið við slökkvistörf innan byggingarinnar svo stytta megi viðbragðstíma og lengja úthald slökkviliðs, sem annars færi með töluverða orku í flutning búnaðs og mannskaps um stigahús.

Skv. meginreglu skulu brunavarnarlyftur vera í lyftustokk sem er sér brunahólf, framan við lyftuna skulu vera brunastúkur á hverri hæð og vélbúnaður lyftu skal hafa tvo óháða straumgjafa. Svo lyfta geti talist örugg við notkun er lyftustokkur hennar aðskilið brunahólf, en einnig að rými þar sem gengið er inn og út um lyftu sé sér brunahólf. Brunavarnarlyftur má nota þangað til reykur er skynjaður innan lyftustokks og tilheyrandi öruggs svæðis samkvæmt ÍST EN 81-72 [2], eftir að reykur er skynjaður í áðurnefndum svæðum skal lyftan hegða sér samkvæmt ÍST EN 81-73 [3] en þá fer lyfta niður á aðkomuhæð og opnast þar. Með áðurnefndum skilyrðum meginreglu og krafna ÍST EN 81-72 eru líkur á að slökkviliðsfólk sem ferðast upp með lyftu fari upp í reykfyllt rými án þess að eiga mögulega flóttaleið, minnkaðar.

Í viðmiðunarreglu er sett krafa á að brunavarnarlyftur rúmi sjúkrabörur, í staðlinum ÍST EN 81-72 er lágmarksstærð og burðargeta fyrir brunavarnarlyftu til sjúkraflutninga tilgreind. Bent er á að ef slíkar lyftur eru settar upp í húsnæði þar sem rýma getur þurft einstaklinga í sjúkrarúmum getur þurft að taka tillit til stærðar þeirra. Einnig er tilgreint í viðmiðunarreglu að brunavarnarlyftur sem séu útfærðar fyrir slökkvilið við aðstoð rýmingar skulu uppfylla ÍST EN 81-72. Þá er einnig tilgreint í viðmiðunarreglu að brunavarnarlyftur skulu ekki notaðar til almennrar rýmingar húsnæðisins.

Flóttalyftur
Flóttalyftum getur ýmist verið ætlað það hlutverk að leysa af þörf fyrir viðbótar stigahús bygginga, bæta rýmingartíma með auknum afköstum rýmingar til viðbótar við stigahús og eða tryggja jafnræði við rýmingu þar sem hreyfihamlaðir eiga kost á að rýma frá byggingu á eigin vegum. Jafnframt henta stigahús ekki eins vel þegar byggingar eru mjög háar eins og t.d. yfir 30 hæðir og getur reynt nauðsynlegt að vera með flóttalyftur.

Rannsóknir hafa sýnt annarsvegar fram á tengingu milli áhrifa notkunar flóttalyfta á rýmingartíma á móti hæð bygginga [17] og hins vegar líkur til þess að fólk án hreyfiskerðingar velji að nýta flóttalyftu fram yfir flóttaleið um stiga á móti hæð bygginga.

Flóttalyftur munu aftur á móti ávallt veita hreyfihömluðum þann möguleika að rýma á eigin vegum en rannsóknir sýna að hreyfihamlaðir kjósa frekar að rýma um lyftu á eigin vegum fram yfir að bíða aðstoðar slökkviliðs [4].

Ekki er til íslenskur staðall sérstaklega ætlaður flóttalyftum, en til eru nýlegir staðlar bæði frá Noregi NS3807 Bruka av heis til evakuering [5] og Svíþjóð SS 763510 [1] sem eru sérstaklega fyrir slíkar lyftur. Staðallinn ÍST EN 81-72 ætlaður brunavarnarlyftum tekur þó á því hvernig lyfta, lyftubúnaður, lyftustokkur og brunastúkur skulu útfærðar svo að lyftan teljist örugg til notkunar við bruna. Þar sem gert er ráð fyrir að flóttalyftur séu í notkun frá því að rýming hefst má áætla að notkun þeirra sé fyrr í brunaferlinu en notkun brunavarnarlyfta.

Ýmsar rannsóknir eru til varðandi ávinninginn af notkun flóttalyfta, ekki er sjálfgefið að rýmingartími styttist við notkun á flóttalyftum en rannsóknir hafa sýnt fram á tengingu á áhrifum flóttalyfta á rýmingartíma í tengslum við hæð bygginga ásamt líkum á að einstaklingar velji lyftu eða stigahús til rýmingar [6], [7], [8], [9], [10]. Sjá næstu mynd til útskýringar.

Björgunarlyftur ætlaðar fyrir hreyfihamlaða
Fjallað er um virkni lyfta sem eingöngu eru ætlaðar til björgunar á hreyfihömluðum í staðalinum ÍST CEN/TS 81-76:2011. Skv. staðlinum geta björgunarlyftum verið stýrt sjálfvirkt við brunaboð eða af einstaklingum sem hafa til þess þekkingu, t.d. slökkviliði, stjórnendum eða aðstoðarfólki rýmingar eða þeim einstaklingum sem hana munu nota.

Reglugerðir og staðlar
Eftirfarandi reglugerðir, staðlar og skýrslur fjalla um brunavarnar og flóttalyftur.

• Íslenskur staðall fyrir brunavarnarlyftur - ÍST EN 81-72 [2] (Nýjasti 2020)
• Sænskur staðall um flóttalyftur - SS 763510 [1] (Nýjasti 2022)
• Norskur staðall um flóttalyftur - NS3807 Bruka av heis til evakuering
• Íslenskur staðall um stærðir á lyftum - ÍST EN 81-70 + A1 [11] (Nýjasti 2021 og A1:2022)
• Hegðun lyftu við bruna - ÍST EN 81-73 [3] (Nýjasti 2020)
• Bandarískur staðall - NFPA101 - Life Safety code [12]
• Bandarískur staðall - NFPA5000 - Building Construction and Safety Code (IBC) - Occupant Evacuation Elevators (OEE) [13]
• Alþjóðlegur staðall - International Building Code (IBC) [14]
• Tæknileg útfærsla á lyftum til notkunar við rýmingu hreyfihamlaðra SIS-CEN/TS 81-76 [15] flókin og sjaldan notaður þar sem gert er ráð fyrir handvirkri stjórnun lyftunnar frá þjálfuðum einstakling.
• Breskur staðall - BS 9999:2017 [16] er áþekkur SIS-CEN/TS 81-76 og fer fram á þjálfaðann einstakling sem stýrir lyftu við rýmingu.
• ISO/TR 25743:2010 Lifts (elevators) - Study of the use of lifts for evacuation during an emergency [17]
• ISO/TS 18870:2014 Lifts (elevators) - Requirements for lifts used to assist in building evacuation [18]
• EN 81-77, Safety rules for the construction and installations of lifts - Particular applications for passanger and goods passanger lifts - Part 77: Lifts subject to seismic conditions [19].

Leiðbeiningar

Brunavarnarlyftur

Lyftustokkur og brunastúkur

Brunaskil
Skv. meginreglu skulu brunavarnarlyftur vera í lyftustokk sem er sjálfstætt brunahólf og uppfylla ÍST-EN 81-72. Skv. ÍST EN 81-72 skulu lyftustokkur, viðeigandi veggir og hurðir öruggra svæða, brunavarnarhurðir, annarskonar brunavarnarlokun, hurðir að vélarýmum ásamt rýmum lyftubúnaðs og vélahluta lyftunnar uppfylla sömu brunahólfandi kröfu. Lyftustokkur þarf að þola brunaáraun á meðan slökkvistarf á sér stað en skv. ÍST EN 81-72 er algengt að miða við 90 mínútur.

Reykskynjun
Til þess að uppfylla skilyrði ÍST EN 87-72 um sjálfvirka óvirkjun lyftu þarf stjórnabúnaður lyftunnar að vera tengdur brunaviðvörunarkerfi viðkomandi byggingar. Þá þarf stjórnbúnaður einnig að vera tengdur við brunaviðvörun þeirra hæða sem lyftan þjónar svo lyfta geti sjálfvirkt farið á aðkomuhæð slökkviliðs og beðið þar eftir að slökkvilið taki lyftuna yfir. Þar af leiðandi þurfa byggingar sem hafa brunavarnarlyftur að vera búnar brunaviðvörunarkerfi sem tengt er við stjórnbúnað lyftu.

Varnir gegn reyk
Tryggja þarf að reykur komist ekki inn í lyftustokk og örugg rými við lyftu og lyftustokk skulu búin reyklosun komist reykur inn í þau. Almennt er þetta leyst með yfirþrýstingi en aðrar leiðir geta verið færar. Við notkun yfirþrýstings í lyftustokk þarf skv. ÍST EN 81-72 að skoða sérstaklega hvort yfirþrýstingur hafi neikvæð áhrif á virkni lyftu, m.a. virkni hurðaopnunar. Þar er mælst til þess að lyftustokkur og örugg rými framan við séu við sama þrýsting en mesti munur getur verið 0,5Pa.

Frekari upplýsingar um yfirþrýstingskerfi og reykræsibúnað er að finna í viðkomandi köflum byggingarreglugerðar og leiðbeiningum við þær greinar auk staðla úr ÍST EN 12101 seríunni. Yfirþrýstingskerfi skal fara í gang sjálfkrafa við brunaboð en reykræsibúnaður getur verið sjálfvirkur eða handvirkur eftir aðstæðum.

Stærð brunastúku
Skv. ÍST EN 81-72 skulu brunastúkur vera nægjanlega stórar til þess að slökkvilið geti athafnað sig, en einnig að rýming byggingarinnar geti haldist óskert þó svo slökkvilið sé að koma sér fyrir. Þá er einnig tekið fram að ef öryggi brunavarnarlyftu er ógnað er mikilvægt að slökkvilið geti fallið frá aðgerðum og flúið um aðliggjandi brunahólfað stigahús.

Vegna kröfu um að brunavarnalyftur skuli rúma sjúkrabörur þarf að taka tillit til stærðar þeirra (ásamt stærðar á sjúkrarúmum ef við á) við hönnun á brunastúku. Hægt þarf að vera að koma sjúkrabörum í liggjandi stöðu auðveldlega inn í lyftu.

Vatnsúðakerfi
Þar sem gert er ráð fyrir að brunalyftur séu virkar þegar eldur á sér stað innan sömu byggingar er ekki hægt að vera með lyftustokka búna vatnsúðakerfi, slíkt kerfi gæti haf neikvæð áhrif á búnað lyftunnar og þar með virkni hennar. Skv. ÍST EN 81-72 skulu lyftustokkar fyrir brunavarnarlyftur og vélarými þeirra ekki búin vatnsúðakerfi. Aftur á móti eru slíkar lyftur yfirleitt í háhýsum sem eru almennt varin með vatnsúðakerfum í heild sinni.

Fráveita á vatni frá lyftustokk
Skv. ÍST EN 81-72, þarf að tryggja að vatn í lyftustokki nái aldrei upp að lyftu þegar öryggispúði er í fullum samslætti eða að lyftubúnaði sem skert geti virkni hennar. En auknar líkur eru á vatni í lyftustokk við slökkvistarf vegna þess möguleika að slökkvivatn leki inn um lyftuop.

Í sama staðli er mælt með að notast við niðurfallsrennur utan við hvert lyftuop eða þröskuld við lyftuop svo vatn renni síður inn í lyftustokk.

Ef ákveðið er að notast við fasta dælu hefur dælumagn verið áætlað á Íslandi a.m.k. 1000 l/mín skv. ákvörðun HMS en hönnuðir geta reiknað slökkvivatnsþörf stærsta brunahólfs og geta þá mögulega minnkað dæluna eða stækkað eftir atvikum. Búnaðurinn þarf að vera sjálfvirkur og tengdur varaafli svo virkni sé tryggð við straumrof út nauðsynlegan tíma til slökkvistarfs. Skv. ÍST EN 81-72 þarf að vera hægt að þjónusta fastar dælur utan við lyftustokk. Dælubúnaður þarf að vera á varaafli eins og lyftan.

Lyftuklefi

Stærð lyftuklefa brunavarnarlyftu (með möguleika á flutningi á sjúkrabörum)
Samkvæmt ÍST EN 81-72 skal lyftan vera að lágmarki 1100mm breið, 2100mm löng með 1000kg burðargetu ef henni er ætlað að geta stutt við rýmingu og mögulega flutt sjúkrabörur. En samkvæmt meginreglu 9.8.6. skulu brunavarnarlyftur geta flutt sjúkrabörur. ÍST EN 81-72 bendir einnig á ISO 4190-1 vegna stærðarvals þegar lyftum er ætlað að flytja nokkra hjólastóla, stærri hreyfanleg rúm (t.d. sjúkrarúm) eða sjúkrabörur.

Neyðarlúgur
Ef lyfta sem notuð er af slökkviliði við störf sín stoppar skyndilega er nauðsynlegt að slökkviliðsmenn geti bjargað sér út, skv. ÍST EN 81-72 skulu brunavarnarlyftur búnar neyðarlúgum skv. ÍST EN 81-20 (nema hvað varðar stærð, hún skal vera skv. ÍST EN 81-72) og stigum skv. EN 131-1 frá lyftu ef við á. Jafnframt skal tryggja aðgengi slökkviliðsmanna að stigahúsi.

Áætlaður fjöldi brunavarnalyfta
Samkvæmt meginreglu skal vera brunavarnarlyfta í byggingum sem eru átta hæðir og hærri og skv. viðmiðunarreglu skulu vera að minnsta kosti tvær lyftur í byggingum sem eru með grunnflöt stærri en 900m² eða hærri en 15. hæðir. Þá er einnig tekið fram að brunavarnarlyftur skulu uppfylla staðalinn ÍST EN 81-72 en þar er tekið fram að brunavarnarlyftur skulu staðsettar þannig að mesta inngönguvegalengd slökkviliðs sé 50m frá lyftuhurð.

Straumfæðing
Skv. ÍST EN 81-72 skal straumfæðing vera frá tveimur óháðum leiðum til þess að tryggja virkni við straumrof út nauðsynlegan tíma til slökkvistarfa.

• Lyfta
• Reykræsi- eða yfirþrýstingsbúnaður
• Vatnsdæla

Í raflagnahönnun skal skilgreina brunakröfur kapla og skal vísa í flokka skv. IEC 60331

Stjórnbúnaður
Brunalyfturofi fyrir virkjun slökkviliðs skal skv. ÍST EN 81-72 vera á öruggum stað á aðkomu hæð slökkviliðs, rofinn skal vera merktur skv. staðlinum og staðsettur á milli 1,4m og 2m hæð frá gólfi. Lykill að rofa skal vera samkvæmt ÍST EN 81-20 og aðeins tvívirkur með virkninni af eða á (0 eða 1). Virkni út frá stöðu rofa þarf að vera skilmerkilega merkt.

Mismunandi virkni lyftu fer eftir þróun aðstæðna á vettvangi slökkviliðs, ef öryggi lyftu er talið ógnað er lyftan tekin úr notkun sjálfvirkt í samræmi við ÍST EN 81-73, sjá má á mynd hér að neðan hvernig hegðun lyftu fylgir mismunandi stöðlum miðað við þróun vettvangs.

Keyrsluhraði
Tryggja þarf að slökkviliðsmenn geti ferðast hratt og örugglega með lyftu, því er gerð krafa á keyrsluhraða slíkra lyfta í ÍST EN 81-72, en skv. staðlinum þarf lyftan að ná valinni hæð á 60 sekúndum frá því að lyftuhurðir lokast. Þá er leyfilegt að bæta við tímann 1 sekúndu fyrir hverja 3 metra eftir 200 metra hæð.

Vatnsvörn stjórnbúnaðar
Vegna mögulegs slökkvivatns í lyftustokk við slökkvistörf þarf að tryggja að rafmagnsbúnaður brunavarnarlyftu sé varinn og staðsettur svo að það hafi ekki áhrif á virkni lyftunnar. Skv. ÍST EN 81-72 þarf rafbúnaður slíkra lyfta sem staðsettur er innan lyftustokks, neðan við efsta lyftuop, staðsettur undir 1 metra frá vegg með lyftuopi sem og rafbúnaður á lyftuklefa að vera a.m.k. IPX3 í samræmi við EN 60529.

Merkingar lyftu
Merkingar þurfa að vera sýnilegar og vel skiljanlegar, svo ekki fari á milli mála hvar lyftan er og hvernig henni er stýrt. ÍST EN 81-72 tekur á merkingum fyrir brunavarnarlyftur.

Mismunandi virkni lyftu, sjá má á mynd hér að neðan hvernig hegðun lyftu fylgir mismunandi stöðlum miðað við brunaþróun bygginga.

Flóttalyftur
Í meginreglu byggingarreglugerðar eru flóttalyftur nefndar sem möguleg lausn þar sem þess er krafist vegna rýmingar. Horfa skal á flóttalyftur sem viðbót við stigahús sem gegna hlutverki aðalflóttaleiðar.

Ef lyftur bygginga uppfylla kröfur til flóttalyfta og eru alfarið viðbót við stigahús sem fyrir uppfylla nauðsynlegar lágmarkskröfur vegna rýmingar, veita flóttalyftur hreyfihömluðum þann möguleika að rýma byggingar á eigin vegum.

Skv. leiðbeiningum við sænsku byggingarreglugerðina: BBRAD 3, BFS 2013:12, er tekið fram að ef setja á flóttalyftur í byggingar í stað aukastigahúsa þarf ítarlega greiningu á rýmingu byggingarinnar.

Í greiningu þarf að gera grein fyrir:

• Mögulega lengdum heildar rýmingartími byggingarinnar vegna notkunar á flóttalyftum
• Flutningsgetu lyftunnar á tímaeiningu
• Rýmingaráætlun og áætluðum rýmingartíma
• Öðrum valkostum rýmingarleiða
• Töf á milli rýmingar mismunandi svæða ef við á
• Forritun stjórnbúnaðar við rýmingu og við skynjun reyks innan öruggra svæða lyftu
• Hvernig viðhaldi og eftirliti lyftubúnaðs verður tryggt út líftíma byggingarinnar
• Hvernig öryggi lyftubúnaðs verður tryggt við rýmingu
• Hvernig brunavörnum vegna áhrifa frá hita og reyk á einstaklinga við rýmingu með lyftu er háttað, þ.e. á meðan beðið er eftir lyftu, við notkun lyftu sem og við rýmingu frá lyftu út á öruggan stað utanhúss
• Hvernig brunavörnum vegna áhrifa frá hita og reyk á lyftubúnað, þá sérstaklega á viðkvæman búnað lyftunnar er háttað
• Hvernig rekstraöryggi skuli tryggt varðandi straumgjafa, straumleysi og stjórnbúnað
• Vörnum er varðar vatnsleka inn í lyftustokk
• Mögulegum áhrifum af köldu lofti á viðkvæma hluta lyftu eins og stjórnbúnað
• Samskiptabúnaði, eins og neyðarhnöppum og neyðarsímum
• Biðtíma þeirra sem rýma
• Hvaða möguleikar eru á virkjun og á stýringum lyftunnar sem og hvernig skal bera sig að
• Kröfum til aðgengis
• Mögulegum viðbrögðum þeirra sem rýma eða annarra í húsinu sem leiða til seinkunar á rýmingu eða óþarfa áhættu

Mikilvægt er að vegvísun sé til staðar eftir að út úr lyftu er stigið sem leiðbeinir þeim sem rýma áfram út að öruggum stað utanhúss.

Í sænska staðlinum SS 763510:2022 er tekið fram að lausn með handvirkum brunaboða fyrir virkjun neyðarviðbragðs á lyftu í samræmi við ÍST-EN 81-73 5.1.3 a) skal ekki notuð.

Lyftustokkur og brunastúkur

Brunaskil
Skv. meginreglu skulu brunavarnarlyftur vera í lyftustokk sem er sjálfstætt brunahólf og uppfylla ÍST-EN 81-72. Skv. ÍST EN 81-72 skulu lyftustokkur, viðeigandi veggir og hurðir öruggra svæða, brunavarnarhurðir, annarskonar brunavarnarlokun, hurðir að vélarýmum ásamt rýmum lyftubúnaðs og vélahluta lyftunnar uppfylla sömu brunahólfandi kröfu. Lyftustokkur þarf að þola brunaálag á meðan slökkvistarf á sér stað en skv. ÍST EN 81-72 er algengt að miða við 90 – 120 mínútur. Ætla má að sömu kröfur gildi fyrir flóttalyftur, þó með þeirri breytingu að tímabil notkunar er háð ætluðum rýmingartíma en ekki tíma slökkvistarfs.

Reykskynjun
Þar sem flóttaleiðalyftur skulu fara á útgangshæð og óvirkjast við brunaboð á öruggum svæðum lyftunnar s.s. brunastúkum og í rými frá útgangi lyftu að útgangi byggingarinnar þurfa áðurnefnd svæði að vera búin reykskynjun. Reykskynjun skal vera í samræmi við ÍST-EN 54 og þarf að vera tengd stjórnbúnaði lyftunnar.

Tekið er á notkun yfirþrýstings fyrir brunavarnalyftur í staðlinum ÍST EN 81-72, þar sem brunavarnarlyftur eiga að vera öruggar til notkunar síðar en rýmingarferli má áætla að slík útfærsla uppfylli öryggiskröfur fyrir flóttalyftur.

Varnir gegn reyk
Tryggja þarf að reykur komist ekki inn í lyftustokk og örugg rými við lyftu og lyftustokk skulu búin reyklosun komist reykur inn í þau. Almennt er þetta leyst með yfirþrýstingi en aðrar leiðir geta verið færar. Við notkun yfirþrýstings í lyftustokk þarf skv. ÍST EN 81-72 að skoða sérstaklega hvort yfirþrýstingur hafi neikvæð áhrif á virkni lyftu, m.a. virkni hurðaopnunar. Þar er mælst til þess að lyftustokkur og örugg rými framan við séu við sama þrýsting en mesti munur getur verið 0,5Pa.

Frekari upplýsingar um yfirþrýstingskerfi og reykræsibúnað er að finna í viðkomandi köflum byggingarreglugerðar og leiðbeinigum við þær greinar auk staðla úr ÍST EN 12101 seríunni. Yfirþrýstingskerfi skal fara sjálfkrafa í gang við brunaboð en reykræsibúnaður getur verið sjálfvirkur eða handvirkur eftir aðstæðum.

Stærð brunastúku - Örugg biðsvæði
Í staðlinum SS 763510:2022 er farið yfir fjölda sem ætla má að þurfi að bíða eftir lyftu, almennt er miðað við að 1% einstaklinga þurfi að rýma byggingar með aðstoð en skv. áðurnefndum staðli má gera ráð fyrir að hlutfallið sé hærra ef tekið er tillit til allra þeirra hreyfiskerðinga sem aftra einstaklingum rýmingu um stiga.

Fráveita á vatni frá lyftustokk
Staðallinn ÍST EN 81-72 tekur á hvernig hátta skuli útfærslu brunavarnalyftustokka vegna möguleika á að slökkvivatn leki inn um lyftuop, en þar sem flóttalyftur ættu að vera í notkun fyrr en brunavarnarlyftur ætti útfærsla samkvæmt áðurnefndum staðli að uppfylla öryggiskröfur er varða flóttalyftur.

Skv. ÍST EN 81-72 þarf búnaðurinn að vera sjálfvirkur og tengdur varaafli svo virkni sé tryggð við straumrof út nauðsynlegan tíma til rýmingar. Hönnuðir skulu útfæra öryggi lyftu gagnvart vatni í lyftustokk. Ein leiðin er að skoða að vera með vatnsskynjara í botni lyftustokks og taka lyftu úr virkni ef vatn er talið ógna öryggi hennar. Sjá einnig kafla hér að framan fyrir brunavarnarlyftur.

Lyftuklefi

Stærð flóttalyftu
ÍST EN 81-70 + A1  á við um lyftur við daglega notkun, við áætlun stærðar á flóttalyftu þarf m.a. að taka tillit til notkunar byggingarinnar, hlutfall hreyfihamlaðra og rýmingaráætlunar.

Áætlaður fjöldi flóttalyfta
Ákvarða skal fjölda notenda lyftu skv. ISO 8100-32, notkunar byggingarinnar, fjölda nauðsynlegra lyfta í samræmi við rýmingaráætlun og fjölda hreyfihamlaðra.

Straumfæðing

Skv. ÍST EN 81-72 ætluðum brunavarnarlyftum skal straumfæðing vera frá tveimur óháðum leiðum til þess að tryggja virkni við straumrof út nauðsynlegan tíma til slökkvistarfa. Því ætti að notast við sama staðal fyrir flóttalyftur og tryggja virkni þeirra út nauðsynlegan tíma til rýmingar.

• Lyfta
• Reykræsi- eða yfirþrýstingsbúnaður
• Vatnsdæla

Í raflagnahönnun skal skilgreina brunakröfur kapla og skal vísa í flokka skv. IEC 60331

Stjórnbúnaður

Í staðlinum SS 763510:2022 er nefnt að í flestum tilfellum  er ekki krafist sérstakrar rýmingarstýringar heldur er hægt að leyfa lyftu að vinna eftir hefðbundinni stýringu þar til reykur er skynjaður innan öruggs svæðis lyftu en þá skuli lyftan haga sér skv. ÍST EN 81-73. Í ákveðnum tilfellum krefst þess þó að setja upp sérstaka rýmingarstýringu svo lyftan styðji við rýmingu á sem skilvirkastan máta.

Í fyrrnefndum staðli eru svo gefin dæmi um stýringu við brunaboð ef rýmingaráætlun krefst þess að lyftan taki sérstakan þátt í rýmingu.

Mismunandi virkni lyftu fer eftir þróun aðstæðna við rýmingu, ef öryggi lyftu er talið ógnað er lyftan tekin úr notkun sjálfvirkt í samræmi við ÍST EN 81-73, sjá má á mynd hér að neðan hvernig hegðun lyftu fylgir mismunandi stöðlum miðað við þróun vettvangs.

Vatnsvörn stjórnbúnaðar
ÍST EN 81-72 fjallar um skilyrði vatnsvarnar fyrir búnað í brunavarnarlyftum, slík útfærsla ætti því að uppfylla kröfur til vatnsvarnar fyrir flóttalyftur.

Merkingar við lyftu
Skv. SS 763510:2022 skulu vera skýr merki á leið að lyftu sem gefa til kynna að um sé að ræða flóttalyftu, ef lyftu er einungis ætlað að aðstoða hreyfihamlaða við rýmingu skulu merkingar gefa það skýrt til kynna. Útfærsla merkinga skal vera samkvæmt SS 763510 og ISO 3864-3, sjá útfærslu skv. SS 763510 á næstu myndum.

Heimildir

[1]         SS 763510 Säkerhetsregler för konstruktion och installation av hissar - Särskilda applikationer för person- och varupersonhissar - Krav på skydd av hissar för utrymning.

[2]         ÍST EN 81-72:2015 Öryggisreglur um smíði og ísetningu á lyftum – Sérstök notkun á farþegalyftum og farþega- og vörulyftum – Hluti: 72 Brunavarnarlyftur.

[3]         ÍST EN 81-73:2005 Öryggisreglur um smíði og ísetningu á lyftum – Sérstök notkun á farþegalyftum og farþega- og vörulyftum – 73. hluti: Hegðun lyfta ef til eldsvoða kemur.

[4]         K. Andrée, „Utrymningshissar och utrymningsplatser utifrån de utrymmandes perspektiv“, Lund University, Lund, 2018.

[5]         Standard Norge, prNS 3807:2019 - Bruk av heis til evakuering. Oslo, 2019.

[6]         A. Mossberg og D. Nilsson, „Användande av utrymningshissar vid utrymning av tunnelbanestation“, Brandskyddslaget, Stockholm, BSL 2018:02, jan. 2018. doi: 10.13140/RG.2.2.24152.65281.

[7]         M. Szénay, „Proposal of utilized to the lift for evacuation of persons“, IOP Conf. Ser. Mater. Sci. Eng., b. 566, bls. 012032, ágú. 2019, doi: 10.1088/1757-899X/566/1/012032.

[8]         M. Aleksandrov, C. Cheng, A. Rajabifard, og M. Kalantari, „Modelling and finding optimal evacuation strategy for tall buildings“, Saf. Sci., b. 115, bls. 247–255, jún. 2019, doi: 10.1016/j.ssci.2019.02.017.

[9]         M. Aleksandrov, A. Rajabifard, M. Kalantari, R. Lovreglio, og V. Gonzalez, „People Choice Modelling for Evacuation of Tall Buildings“, Fire Technol., b. 54, maí 2018, doi: 10.1007/s10694-018-0731-1.

[10]       E. Ronchi og D. Nilsson, „Modelling total evacuation strategies for high-rise buildings“, Build. Simul., b. 7, tbl. nr 1, bls. 73–87, 2014.

[11]       ÍST EN 81-70:2021+A1:2022  Safety rules for the construction and installation of lifts - Particular applications for passenger and goods passenger lift - Part 70: Accessibility to lifts for persons including persons with disability.

[12]       NFPA 101: Life Safety Code. National Fire Protection Association, 2018.

[13]       NFPA 5000: Building Construction and Safety Code. 2021. National Fire Protection Association.

[14]       International Building Code. 2015. International Code Council.

[15]       SIS-CEN/TS 81-76:2012 - Säkerhetsregler för konstruktion och installation av hissar - Speciella säkerhetsregler för person- och varupersonhissar - Del 76: Användande av hissar vid utrymning av personer med funktionsnedsättningar. Stockholm, 2012.

[16]       BS 9999:2017 - Fire safety in the design, management and use of buildings - Code of practice. 2017.

[17]       ISO/TR 25743:2010 Lifts (elevators) - Study of the use of lifts for evacuation during an emergency. Geneva: International Organization for Standardization, 2010.

[18]       ISO/TS 18870 - Lifts (elevators) - Requirements for lifts used to assist in building evacuation. Geneva, 2014.

[19]       EN 81-77, Safety rules for the construction and installations of lifts - Particular applications for passanger and goods passanger lifts - Part 77: Lifts subject to seismic conditions.

Yfirlit yfir breytingar sem gerðar hafa verið á leiðbeiningunni: