10.4.6. Kröfur um útsýni í vistarverum

Leiðbeiningar

Inngangur

Í byggingum skal ljósvistin stuðla að öryggi, heilsu og þægindum. Tryggja skal að byggingar og aðkoma þeirra hafi fullnægjandi lýsingu, sem felur í sér bæði nægilegt dagsljós og viðeigandi raflýsingu. Einnig þarf að tryggja nægilegt útsýni frá byggingum. Meta skal dagsljós, raflýsingu og útsýni í samhengi við þær athafnir og verkefni sem fyrirhugað er að fari fram í hverju rými fyrir sig og tryggja að dagsljós nýtist fyrst og fremst sem ljósgjafi í mannvirkjum.

Þegar gluggar eru endurnýjaðir skal eftir fremsta megni koma í veg fyrir að dagsljósaskilyrði versni og leitast við að bæta þau ef mögulegt er.

Krafan um dagsljós skal skoðuð í ljósi almennra heilsufarslegra áhrifa dagsljóss. Aðgangur að dagsljósi og útsýni hefur áhrif á dægursveiflu og andlega líðan einstaklinga. Magn dagsbirtu í mannvirkjum hefur jafnframt áhrif á orkunotkun raflýsingar. Góð nýting á dagsljósi dregur úr þörf fyrir raflýsingu, en getur aukið hættu á glýju og ofhitnun í mannvirkjum. Mikilvægt er að hægt sé að stýra dagsljósi og hita frá sólu. Stýringin þarf að miða að jafnvægi milli góðrar innivistar og takmarkaðrar orkunotkunar.

Skilgreiningar

Dagsbirta	Magn dagsljóss sem hægt er að mæla með einingunni lux.
Dagsljós	Ljós sem á uppruna sinn í sólinni og samanstendur af beinu sólarljósi, endurköstuðu sólarljósi og því sólarljósi sem kemst í gegnum skýjahulur.
Glýja	Glýja veldur erfiðleikum fyrir sjón. Of mikið ljósmagn, eða of mikið ljósmagn miðað við nánasta umhverfi, veldur ofbirtu sem við köllum glýju.
Lampi	Eining sem getur verið frítt standandi, niður hangandi, verið innbyggð eða utanáliggjandi í lofti, veggjum eða gólfi. Utandyra getur lampi verið staðsettur á staur, á veggi, undir skyggnum eða innbyggt í jörð o.s.frv. Lampi er með innbyggðan eða ísetjanlegan ljósgjafa.
Ljósgegnfararhlutfall	Sá hluti ljóss sem kemst í gegnum gler. Einnig nefnt ljóshleypni.
Ljósgjafi	Hvers kyns fyrirbæri sem gefur frá sér ljós, t.d. lýsandi fletir, perur og sólin.
Ljósop	Glerflötur glugga sem hleypir ljósi inn í bygginguna.
Ljósvist	Samansafn ýmissa þátta sem snúa að lýsingu, s.s. dagsljósi og raflýsingu, sem saman lýsa sjónskilyrðum og þeirri upplifun sem rýmið veitir. Þættirnir eru meðal annars litarhitastig, litarendurgjöf, flökt, styrkur, jafnleiki, geislun, ljómi, glýja, ljósmengun og orka.
*Lýsingaráreiti (e. obtrusive light)*	Lýsingaráreiti vísar til þess ljóss sem vegna styrks eða stefnu veldur óþægindum, truflun eða skerðir sýnileika á mikilvægum upplýsingum, til dæmis umferðamerki.
*Reikninet (e. computational mesh)*	Reiknipunktar sem staðsettir eru í tvívíðum fleti í ákveðni hæð. Þessir reiknipunktar reikna ljós sem fellur á tiltekna hlið reikninetsins. Reikninetið skal staðsett í þeirri hæð og fylla út í það svæði sem gefið er upp fyrir tiltekið rými.
Sólafskermun	Tilgangurinn er að takmarka aðkomu beins sólarljóss en á sama tíma takmarkast dagsljós inn í rými t.d. rúllugardínur og filmur.
Svæðaskipting	Rými með lömpum er skipt upp í tvö eða fleiri svæði sem inniheldur alla lampa rýmis. Hvert svæði hefur sér kveikingu, hvort sem notaður er rofi eða skynjari til að stjórna kveikingu innan hvers svæðis.
Útsýnislag	Útsýni er skipt upp í þrjú lög skv. ÍST EN17037. Eitt úrsýnislag er himinn, annað lag er jarðlag og þriðja lagið er landslag/borg.
Ytri skermun byggingar	Hluti af sömu byggingu sem hindrar dagsljós t.d. svalir, veggur o.s.frv.

Leiðbeiningar

Útsýni til umhverfisins er mikilvægur þáttur í upplifun rýma í byggingum. Vistarverur skulu vera búnar gluggum sem staðsettir eru þannig að fólk í rýminu geti horft út á umhverfið. Rými sem aðallega fá ljós í gegnum þakglugga, skulu ætíð jafnframt hafa lóðrétta glugga til að tryggja útsýni.

Við mat á útsýni eru mismunandi þættir metnir; aðgengi að útsýni, innihald og skýrleiki útsýnis. Aðgengi að útsýni fer eftir gluggastaðsetningu og gluggastærð ásamt staðsetningu áhorfanda í rýminu. Innihald útsýnis getur m.a. verið náttúra eða borgarumhverfi. Skýrleiki útsýnis getur farið eftir glertegundum, sólafskermun, glýjumyndun eða þörf fyrir einkalíf.

ÍST EN 17037 metur útsýni meðal annars með því að skipta útsýni upp í þrjú lög: Himinlag, Landslag/borg og jarðlag. Útsýni að landslagi og borg getur til dæmis falið í sér sjóndeildarhring, nálægar byggingar eða náttúru. Útsýni að jarðlagi getur t.d. verið að götum, bílastæðum og borgarumhverfi. Markmiðið með aðferðinni er meðal annars að meta hversu miklar upplýsingar og tengingu útsýnið gefur um nærumhverfið, svo sem tíma dags, staðsetningu, veður, náttúru og mannlíf. Einnig er slíkt mat til þess að stuðla að góðri líðan og upplifun notenda inn í rýmum bygginga.

Við mat á útsýni samkvæmt aðferð í ÍST EN 17037 skal velja vistarveru með besta útsýninu í hverri íbúða- eða vinnurýmategund á hverri hæð fyrir sig. Meta skal fjölda útsýnislaga út frá fjarlægð áhorfanda frá glugga. Nota má sjónlínur á sniðmynd til að meta fjölda sýnilegra laga frá punkti í hæðinni 1,2m í rýminu. Í greinagerð hönnuða kemur fram hvaða rými í hvaða íbúðum eða vinnurýmum hafa verið metin. Einnig kemur þar fram hversu mörg útsýnislög sjást úr rýminu og í hversu stórum hluta rýmisins þau sjást.

Mynd 1 sýnir sniðmynd af aðgengilegum útsýnislögum eftir fjarlægð frá glugga

Við hönnun og framkvæmd sólskermunar (svo sem gardína, gluggatjalda, rimla, skyggnis) skal leitast við að viðhalda útsýni á notkunartíma rýmis og taka tillit til þess hversu gegnsæ sólafskermun er.

Útgáfa	Lýsing á breytingu:	Dags.
1.0	Á ekki við	19.01.2026
1.1	Skilgreiningar lagfærðar	28.05.2026